Geluk als basis in plaats van als doel

Datum bericht: 15 december 2021

Door Willem Maarten Dekker

In onze tijd beschouwen wij het geluk als een individueel doel: de pot goud aan het eind van de regenboog waar je levenslang naar streeft, maar die je nooit (helemaal) bereikt. In de Europese traditie is echter ook een ander idee van geluk aanwezig: een geluk dat je ten diepste al geschonken is. Als we ons van dat geluk bewust worden, verdwijnt de schadelijke jacht naar het geluk.

De last van het streven naar geluk

Van streven naar geluk word je erg ongelukkig. Dat inzicht is ons de laatste jaren keer op keer onder de neus gewreven door de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter. In zijn boek Borderline Times analyseerde hij eerst dat onze samenleving collectief de kenmerken heeft die in de DSM, een handboek voor psychische stoornissen, toegeschreven worden aan iemand met een Borderline-stoornis. Wij lijden aan verlatingsangst, instabiele relaties, onaangepaste agressie-en identiteitsstoornissen en een sterk gevoel van zinloosheid en leegte. Ga zo maar door.

De Wachter noemde in zijn boek De kunst van het ongelukkig zijn onze cultuur later een speedboot met de naam TINA: There Is No Alternative. Ondertussen vallen er wel voortdurend mensen achter uit de speedboot. Zij komen in de kamer van de psychiater terecht (of van de dominee, voeg ik eraan toe).

Onze samenleving maakt slachtoffers, en niet in het minst doordat de Tien Geboden min of meer zijn afgeschaft (in ieder geval de religieuze basis ervan), maar doordat één gebod ervoor in de plaats is gekomen: Gij zult gelukkig zijn! Waar geluk echter een individuele plicht wordt, ben je ook zelf schuldig als je niet gelukkig bent. En dat zorgt dan voor dubbel ongeluk. De Wachter zegt daarom dat wij de vraag naar geluk beter kunnen inruilen voor de vraag naar zin.

woman-g33c6f407c_1280

Toch willen wij gelukkig zijn

Dat klinkt voor religieuze mensen misschien ook beter. Toch kleven er aan de Wachters’ voorstel ook bezwaren. Wij willen namelijk allemaal gelukkig zijn. Dat is gegeven met ons mens-zijn. Zoals een kat altijd op zoek is naar een muis, zo is een mens altijd op zoek naar geluk. Niet alleen klassieke filosofen als Aristoteles, die zijn hele ethiek hierop baseert, leren dat, maar ook het klassieke christendom van een Augustinus en een Thomas van Aquino. Het wordt dagelijks bevestigd door onze ervaring.

We zullen dus iets anders met dat natuurlijk geluksverlangen moeten doen dan het negeren of verdringen. Maar wat dan? Moeten we misschien terug naar de middeleeuwse opvatting, die het geluk lokaliseert ná in plaats van vóór de dood? Aanvaarden dat dit bestaan een tranendal is – richt je op het eeuwige leven? Ik denk het niet. In de Franse Verlichting ontstond vrij plotseling een stroom aan boeken over geluk, met als teneur: het christendom heeft ons geleerd dat wij (als we geloven) gelukkig zullen zijn na de dood. Maar wij willen nú gelukkig zijn! Dat pathos heeft iets Bijbels, want in het boekje Hooglied, om maar een voorbeeld te noemen, zijn de prins en zijn liefje gewoon heel aards met elkaar gelukkig. Zo is het leven bedoeld.

Geluk als aards geschenk

Maar hoe dan, als we ons niet stuk willen lopen in de egoïstische en hedonistische ratrace naar individueel geluk, en we het geluk ook niet willen reserveren voor na de dood? De westerse christelijke traditie kent ook het geluk als aards geschenk. Het geluk dat je niet zelf kunt bereiken, en waar je dus ook niet verantwoordelijk voor bent. Het geluk dat je overkomt in een open verhouding tot de natuur, tot de medemens en tot God. Dat geluk is de ervaring dat het leven goed is ondanks alles wat er niet goed is. Die ervaring van enkele momenten kan worden tot een besef dat je blijvend draagt. Dan is geluk een gegeven, en dat kan het blijven te midden van mondiale problemen als klimaatverandering en een corona-virus. Het maakt ons leven ontspannender. En zonder de kramp van het geluksstreven kunnen we veel beter elkaars anders-zijn respecteren en waarderen. Het geluk is niet de pot goud aan het eind van de regenboog die speciaal voor mij is; het is er al voor ons samen, daar waar we zijn, verborgen maar aanwezig.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Willem Maarten Dekker is gemeentepredikant te Waddinxveen (PKN). Na zijn systematisch-theologische dissertatie schreef hij nog enkele boeken over geloofsvragen. Zijn meest recente boek is “Domweg gelukkig. Een theologische en filosofische verkenning over het streven naar geluk” (Groen, 2021).

#Tocqueville #Aristoteles #Augustinus #Bijbel #Hooglied, #christelijkgeloof #Verlichting #geluk