Iedereen zijn eigen echokamer? De uitdaging van het (levensbeschouwelijk) pluralisme.

Datum bericht: 5 mei 2022

Door Peter Jonkers

Volgens John Rawls en de meeste andere vooraanstaande politieke filosofen is (levensbeschouwelijk) pluralisme een wezenskenmerk van een goed functionerende democratische samenleving. Dat betekent dat mensen sterke, maar ook uiteenlopende overtuigingen (mogen) hebben over allerlei belangrijke persoonlijke en maatschappelijke kwesties, zoals de opvoeding van kinderen, de kledij van mensen op straat, het al dan niet gedogen van softdrugs, euthanasie en abortus. Kenmerkend voor een liberale democratie is echter ook dat zij deze verschillende standpunten niet zomaar naast elkaar laat bestaan, maar op zoek gaat naar een overlappende consensus op grond van redelijke argumenten; daardoor kunnen mensen ondanks hun grondige meningsverschillen toch van harte met elkaar samenleven en zich herkennen in de genomen besluiten en de gestemde wetten. Dit is het ideaalbeeld van de democratische samenleving die bestaat bij gratie van het georganiseerde meningsverschil. Peter Jonkers constateert dat dit beeld ver af staat van de werkelijkheid en gaat op zoek naar een perspectief.

Het eigen gelijk

In onze tijd lijkt het erop dat mensen zich verschansen in zogenaamde echokamers, waarin zij alleen nog contact hebben met gelijkgezinden. Als gevolg daarvan gaan zij vaak steeds extremere standpunten innemen en daalt hun begrip en respect voor de overtuigingen van anderen navenant. Dit betekent dat een van de belangrijkste veronderstellingen van de liberale democratie haar plausibiliteit voor een stuk heeft verloren, namelijk dat de maatschappelijke meningsverschillen bediscussieerd kunnen worden in een gemeenschappelijke gespreksruimte, waarin iedereen zijn of haar standpunten met redelijke argumenten staaft, zodat deze ook door de ander begrepen kunnen worden.

Cultuurhistorisch gezien gaat het hier om een twijfel aan een grondovertuiging van de Verlichting dat alle (religieuze, politieke en levensbeschouwelijke) standpunten moeten verschijnen voor het tribunaal van de rede (Kant). Sinds het einde van de 20ste eeuw is het besef gegroeid dat de menselijke rede niet zo onafhankelijk en objectief is als Kant en zijn tijdgenoten dachten, maar vaak gebonden is aan bijvoorbeeld het Westerse beschavingsmodel, sociaaleconomische en culturele machtsposities, gender of etniciteit.

Illiberale democratie en ondemocratisch liberalisme

De gevolgen van deze ontwikkeling zijn te bespeuren in tal van liberale democratieën. Sommige glijden af naar illiberale democratieën, dat wil zeggen democratieën waarin de dictatuur van de meerderheid de fundamentele rechten en vrijheden van de minderheid beknot (bijvoorbeeld bij populisme); andere samenlevingen krijgen te kampen met ondemocratische liberalen, dat wil zeggen met mensen die van mening zijn dat hun maatschappelijke overtuigingen zo ‘waar’ zijn dat ze aan de samenleving als geheel opgelegd mogen worden (bijvoorbeeld de zogenaamde ‘woke’-bewegingen).

argument-g3343a007f_1280

Uniforme bubbels in een pluriforme samenleving

Het resultaat van dit alles is een samenleving, waarin individuen en maatschappelijke groepen alleen nog met gelijkgestemden omgaan en mensen met andere overtuigingen zo veel mogelijk met rust laten omwille van de lieve vrede. Er is dus sprake van een onverschilligheid ten opzichte van alle (maatschappelijke) verschillen zolang deze geen duidelijke schade berokkenen aan anderen; dit schadeprincipe wordt bovendien vaak ingeperkt tot de domeinen van publieke veiligheid en maatschappelijke gezondheid. Toch zijn er allerlei dringende maatschappelijke kwesties (zoals oorlog en vrede, een duurzame omgang met de natuur, de tegenstelling tussen arm en rijk, culturele diversiteit) waarvoor we samen oplossingen moeten vinden, zodat wij het ons eenvoudigweg niet kunnen permitteren om langs elkaar te (blijven) leven.

De nood aan praktische wijsheid

Om op een goede manier met deze pluriformiteit om te gaan hebben wij volgens Paul Ricoeur (1913-2005), door wiens inzichten ik mij hier laat inspireren, nood aan praktische wijsheid. Zij bestaat erin om algemene principes over het goede leven te verbinden met een juiste inschatting van de concrete situatie waarin mensen leven. Iemand die alleen maar oog heeft voor algemene beginselen en geen rekening houdt met wat de toepassing daarvan betekent voor individuen en groepen is niet wijs, maar maakt zich schuldig aan een hybris van de rede; iemand die alleen maar naar de concrete situatie kijkt en geen oog heeft voor de algemene principes is evenmin wijs, maar laat zich leiden door de illusies van het hart.

feedback-gbe9ee34f3_1920

Praktische wijsheid in de praktijk

Wij moeten dus steeds algemene principes en bijzondere situaties met elkaar in verband brengen en tegen elkaar afwegen. De houding die daarvoor nodig is, is die van de verstandigheid (in het Grieks: phronèsis; in het Latijn: prudentia), traditioneel de deugd van de praktische wijsheid. Dit betekent dat wij oog moeten hebben voor de vele verschillende gedaanten die schade aanneemt. Het gaat dus niet op om alleen maar aandacht te hebben voor de schade van één persoon, één maatschappelijke groep, één cultuur of één bepaald probleem, en de ogen te sluiten voor de schade die andere personen, groepen en culturen daardoor (on)rechtstreeks wordt aangedaan.

Dit betekent dat praktische wijsheid ons leert leven met de onvermijdelijkheid van breekbare compromissen, die bovendien steeds bijgesteld kunnen en moeten worden op grond van nieuwe inzichten of gevoeligheden, en ons leert vermijden om overhaaste of geforceerde beslissingen te nemen. Tenslotte houdt praktische wijsheid in dat wij onze verontwaardiging over de schade die geleden wordt matigen en deze afwegen tegen de gevoelens en belangen van de mensen die schade hebben aangericht.

Praktische wijsheid is, met andere woorden, allesbehalve een vrijbrief voor (moreel) relativisme, maar roept ons op om een evenwicht te zoeken tussen algemene principes en de complexiteit van concrete situaties.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert

Peter Jonkers is emeritus hoogleraar filosofie aan Tilburg University. Ter gelegenheid van zijn emeritaat publiceerde het Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte (vol. 112, no. 3, 2020) een (Engelstalig) themanummer over wijsheid.

#Tocqueville #Ricoeur #Verlichting #pluralisme #illiberale democratie #ondemocraisch liberalisme #schadebeginsel #praktische wijsheid #woke-beweging #populisme