Het middenveld onder druk

Datum bericht: 18 januari 2023

Door Jeroen Jans

Zowel in Nederland als België speelde het maatschappelijk middenveld decennia lang een cruciale rol als niveau tussen het individu en de staat. Er was een hele waaier aan maatschappelijke organisaties, die samen praktisch alle levensdomeinen omvatten. De grondgedachte was historisch vaak christelijk geïnspireerd. Tegenwoordig staat dit middenveld onder druk. Jeroen Jans neemt de filosofie achter en het belang van dergelijke organisaties onder de loep.1

De christelijke grondgedachten2

Aan de basis van het middenveld liggen enkele belangrijke christelijke principes. Een eerste is het personalisme, dat uitgaat van de menselijke persoon als altijd in relatie tot anderen. Onze woorden en daden hebben namelijk een invloed op het leven van anderen. Vandaar ook dat personalisten spreken over rechten én verantwoordelijkheden. Vanuit een christelijk perspectief zijn wij als kinderen van éénzelfde Vader, ook allemaal verbonden als broers en zussen van elkaar.Dat brengt ons bij een tweede principe, dat van de solidariteit, ofwel de verbondenheid met anderen die ons oproept tot actie. Deze actie kunnen wij zowel begrijpen in termen van liefdadigheid alsook structurele rechtvaardigheid. Voor de structurele rechtvaardigheid komt dan de vraag op, op welk niveau deze georganiseerd moet worden. Dat antwoord vinden wij in een derde principe, het subsidiariteitsprincipe. Het idee is hier dat een hogere orde niet moet tussenkomen in wat op een lagere orde kan gebeuren.4 Anders gesteld: de staat hoeft niet alles zelf in handen te nemen, maar moet aan die organisaties overlaten wat zij kunnen doen en, waar nodig, deze ondersteunen. Dat brengt ons bij het middenveld.

Het middenveld als meso-niveau

Geïnspireerd door bovenstaande principes, zijn er tal van christelijke organisaties opgericht, die opereren op het niveau tussen de staat (macro) en het individu (micro). Zo zijn er christelijke ziekenhuizen, woonzorgcentra, psychiatrische instellingen, en ga zo maar door. Er zijn christelijke scholen die het onderwijs van onze kinderen verzorgen. In de Vlaamse katholieke context denken wij historisch tevens aan katholieke organisaties zoals voor arbeiders en boeren, jeugdbewegingen, vakbonden, gezondheidszorg. Uiteraard zijn dergelijke organisaties niet uitsluitend christelijk, er zijn er ook op andere, bijvoorbeeld politiek geïnspireerde, grondslag. Telkens gaat het om organisaties waarin mensen met vereende kracht het welzijn en/of de belangen behartigen van een groep. Zij doen die dingen die niet noodzakelijk door de staat dienen te gebeuren, maar die tegelijk de mogelijkheden van het individu overstijgen. Ook ten aanzien van de vrije markt zorgen middenveldorganisaties voor enige stabiliteit voor het individu.

foto jan 18 jan

Het middenveld onder druk

In de maatschappij vandaag, is het christelijke gedachtengoed niet langer vanzelfsprekend en is pluralisme en individualisme steeds meer de norm. Wij zien vaker dat in katholieke ziekenhuizen, de praktiserend katholieken in de raden van bestuur in de minderheid verdwijnen.5 In katholieke scholen komt niet zelden al het ‘katholieke’ op de schouders van de godsdienstleerkracht. Tal van organisaties ondergingen reeds een naamsverandering die de interne evoluties van de laatste decennia weerspiegelt. Langs de kant van de katholieke kerk wordt hier nogal meewarig naar gekeken. Velen van deze organisaties zien zichzelf voor de keuze: zich aanpassen aan de seculiere realiteit of krimpen. Soms is het beide. Christendemocratische partijen, die vaak de verdedigers zijn van dit middenveld, gaan er sterk op achteruit.

Daarbij stelt zich de vraag naar de houdbaarheid van deze middenveldorganisaties, wanneer zij loskomen van hun ideologische grondgedachten. Verdwijnt, bijvoorbeeld, de radicaliteit van het solidariteitsprincipe niet wanneer wij het beeld van broers en zussen onder éénzelfde Vader loslaten en vervangen door éénzelfde mensheid? Kunnen wij er werkelijk op vertrouwen dat wij mensen doeltreffend kunnen aanspreken op een ‘gedeelde mensheid’ in situaties van crisis of conflict?6 Ook zien wij dat, op zich, het socialisme als ideologie de staat centraal stelt en het liberalisme het individu. Kunnen deze ideologieën werkelijk komen tot eenzelfde middenveld zonder de christelijke grondgedachte in rekening te brengen? Een laatste vraag: kan een organisatie die louter functioneert als belangengroep van één groep of thema, werkelijk tot duurzame oplossingen komen in een wereld waarin allen met alles verbonden zijn, zoals het personalisme dat stelt?

Waarom een samenleving nood heeft aan een stevig middenveld

Indien het middenveld, zoals hier geduid, volledig verdwijnt, zijn er twee opties: de staat die alles overneemt of privatisering. 
Wij zien dat de nood van mensen om zich te verzamelen rond hun belangen niet verdwijnt. Een mogelijke uitingsvorm daarvan zijn de ‘one issue’ partijen. Zo is er in Nederland op politiek niveau inmiddels een Partij voor de Dieren, 50+, een BoerBurgerBeweging, ... De vraag die zich daarbij aandient, is hoe werkbaar deze politieke verbrokkeling blijft en of het centrale niveau van de politiek wel het meest aangewezen niveau is om deze belangen te behartigen? Zijn bijvoorbeeld respectievelijk een dierenrechtenvereniging, een seniorenvereniging en een boerenbond hier niet beter geplaatst om de belangen te behartigen? Dit kunnen zij dan doen in dialoog met de politiek. Zij staan dichter bij de concrete mens (of dier) en toch sterk genoeg ten aanzien van de staat. Verder kunnen wij ons afvragen hoe houdbaar (en betaalbaar) het voor de staat is om alle levensdomeinen van een mens te omvatten. Vanuit de personalistische gedachte is het wenselijk dat dergelijke organisaties hun belangen niet los zien van die van anderen. Het lot van anderen heeft namelijk ook een effect op onszelf.

Daarbovenop is het in een geïndividualiseerde samenleving niet langer evident voor mensen om zich in te schakelen in een organisatie die wellicht niet volledig overeenkomt met hun overtuigingen. Echter, in plaats van de staat het individu centraal stellen is evenzeer problematisch. Het individu staat zo namelijk alleen tegenover het apparaat van de staat. Hetzelfde geldt voor de vrije markt, die tot een globalisering heeft geleid met enkele dominante multinationals. Het individu staat hier nagenoeg machteloos.

Een betere toekomst voor het individu, begint dus bij het zich als groep verenigen, altijd in verbondenheid met de anderen, en mensen daarbij te inspireren.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse nieuwsbrief.

Dr. Jeroen Jans is stafmedewerker Vicariaat Parochies aan het Bisdom Hasselt &
Gastonderzoeker aan de Radboud Universiteit.

#Tocqueville #maatschappelijkmiddenveld #personalisme #christendemocratie #katholiekesocialeleer #subsidiariteit #solidariteit

Noten:

1. Voor deze bijdrage werden ideeën geput uit het artikel: Verstraeten, J. & Jans, J. (2022), De sociale boodschap van het evangelie als drijfveer tot actie in de wereld, in Samen 4, p. 12-13.
2. Voor meer over het personalisme, zie: Torfs, R. & Marechal, P. (2011), Wie mooi wil zijn moet leiden, Twee generaties, één christendemocratisch manifest, Uitgeverij Van Halewyck, Kessel-Lo; Marechal, P. & Torfs, R. (2021), Over morgen, Mijmeringen voor wie niet van gisteren is, Uitgeverij Vrijdag, Antwerpen. Voor meer over interpersoonlijke relaties en gemeenschapsdenken, zie: Geary, I. & Pabst, A. (eds., 2015), Blue Labour, Forging a New Politics, I.B. Tauris, Londen. Voor meer over solidariteit en subsidiariteit, zie: Verstraeten, J. (1994), Solidarity and Subsidiarity, in Boileau, D.A. (ed.), Principles of Catholic Social Teaching, Marquette University Press, WI: Milwaukee.
3. Williams, R. (2010), Tokens of Trust, An Introduction to Christian Belief, Westminster John Knox Press, KY: Louisville.
4. Pius XI (1931), Encycliek Quadragesimo Anno, Vaticaan, §80.
5. Torfs, R. (1992), Congregationele Gezondheidsinstellingen, Toekomstige structuren naar profaan en kerkelijk recht, Uitgeverij Peeters, Leuven.
6. Zie: Williams, R. (2010), Tokens of Trust.