Oorlog en Democratie: voor democratie moet gevochten worden (I)

Datum bericht: 5 oktober 2022

Door Marc De Kesel

In Oekraïne voert ‘democratie’ oorlog tegen ‘autoritarisme’. Zo klinkt het, in het Westen althans, geregeld in pers en media. Maar is oorlog niet per se ondemocratisch? Is een democratie het niet aan zichzelf verplicht om pacifistisch te zijn? Sluiten democratie en oorlog elkaar niet uit? Met de oorlog in Oekraïne als aanleiding, ontrafelt Marc De Kesel in dit blog de verhouding tussen democratie en oorlog en gaat hij in op het onderscheid tussen autoritaire en liberale democratie.

Sluiten oorlog en democratie elkaar uit? Het antwoord is even eenvoudig als ondubbelzinnig: nee. Dat was bij haar aanvang niet zo, en dat is ook vandaag niet zo. De antieke democratieën van wie we de idee overerfden, zijn groot geworden in en door oorlogen. En wat voor een oorlogen! De Perzische. Een luttel aantal stadstaatjes die net de traditionele, op mythische goden terende koningen opzij hadden geschoven om als volk zelf het heft in handen te nemen, stonden op het punt overruled te worden door de wereldmacht van het moment. In termen van nu: Oekraïnes jonge democratie staat oog in oog met de Russische wereldmacht.

Zegevierende democratie

En het onmogelijke gebeurt. In het geval van de jonge, wankele democratieën in het Griekenland van het begin van de vijfde eeuw voor onze jaartelling: zij slaan de herhaalde aanvallen van de Perzische oppermacht definitief af. De impact van die gewonnen oorlog is niet te overschatten. Tot op vandaag koesteren we de idee die daar zegevierde. Niet dat wij goed weten wat die idee precies inhoudt, maar haar naam is onveranderd gebleven: democratie. En voor die idee werden en worden oorlogen gevoerd. Salamis en de Thermopylen: het zijn tatoeages die sinds haar geboorte de borstkas van de democratie sieren.

blog5okt

Democratie en democratie

Is de oorlog die zich in Oekraïne afspeelt van dezelfde orde? In de feiten is dat wellicht zo,maar qua ideeën ligt het toch iets anders. Als je het Poetin vraagt, zegt ook die dat hij oorlog voert niet tegen, maar voor democratie. Hij blaast het over de hele wereld uit dat zijn ‘speciale militaire operatie’ optrekt tegen neofascisten, tegen verdrukkers van Russisch sprekenden in Oekraïne, tegen de door het Westen geïndoctrineerden, tegen de imperialisten die zijn broeder- en buurland willen innemen. Veel hout snijdt het niet, maar waar hij voor vecht, verwoordt ook Poetin in termen van democratie. Sovjet-bonzen deden dat vóór hem in termen van ‘volksdemocratie’; hij doet het in naam van het Russische volk. Het Russische demos heeft recht op zelfbeschikking en is daarom tot oorlog tegen zijn vijanden bereid. Wij staan er weinig bij stil, maar sinds geruime tijd worden zowat alle oorlogen op de planeet uitgevochten in naam van de democratie. Vaak alleen in naam, dat wel, maar ook dit laat zien hoe dominant de idee ‘democratie’ is. En hedendaagse oorlogen – zoals die tussen Poetin en het Westen – gaan dan altijd ook over waar democratie voor staat.

Waar staat democratie voor?

De strijd die momenteel aan de gang is, herkennen we in de strijd die, zacht uitgedrukt, een eeuw geleden ook al eens de wereld in rep en roer heeft gezet. Kort door de bocht gesteld, laat die zich samenvatten als de strijd tussen liberale democratie en volksdemocratie. Ofwel staat democratie voor een samenleving waar de macht aan het verdeelde volk wordt overgelaten ofwel staat ze voor een samenleving waar in naam van het volk een onverdeelde macht regeert.

Die laatste, de ‘volksdemocratie’ is autoritair. Zij appelleert aan de wens van het volk om een stevig gezag, een sterke leider. We vergeten beter niet dat het autoritaire en totalitaire karakter van zowel communisme als fascisme er zonder de wens van het volk niet zou zijn geweest. En zo ook bestaat het huidige politieke populisme slechts bij gratie van de massa’s die deze wens koesteren.

Naast het feit dat de geschiedenis ons leert dat we weinig of niets van haar leren, leert zij ook dat, eenmaal aan de macht, zo’n leider alles in het werk stelt om de wens van het volk te manipuleren in zijn voordeel. Het volk krijgt dan de gestolde karikatuur van zijn eigen wens als een propaganda-tsunami over zich heen gestort. En wanneer het al snel andere, tegengestelde (lees ‘democratische’) wensen gaat uiten, staat meteen, naast een verhevigde propagandagolf vol fake news, regelrechte repressie klaar. Poetins regime illustreert het allemaal even treffend als angstwekkend macaber.

Strijd tussen autoritaire en liberale democratie

Het is met die autoritaire ‘democratie’ dat de jonge Oekraïense natie in oorlog is. Zodoende verdedigt zij die andere ‘democratie’ die wij de onze weten: de liberale democratie. Wat vanuit liberaal democratisch perspectief nieuw is aan die oorlog, is alleen de ‘oorlog’. Want het is duidelijk dat de strijd tegen autoritarisme in onze westerse democratie reeds een paar decennia de voorpagina van onze kranten haalt. De Orbans, de Erdogans, de Trumps, de Le Pens: het succes van dat soort figuren duidt op een symptoom dat laat zien dat de democratische wens van het electoraat wel degelijk in de richting van autoritarisme kan worden omgebogen. Tegen die tendensen tot autoritarisme voert onze liberale democratie strijd. Een open strijd, die ook de tegenstander alle openheid geeft, want het is tenslotte de wens van de kiezer die beslist.

blog5okt2


Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Marc de Kesel is bijzonder hoogleraar aan de faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen en wetenschappelijk medewerker aan het Titus Brandsma Instituut, Radboud Universiteit, Nijmegen. Vanuit filosofisch perspectief doet hij aan onderzoek in domeinen als religie- en mystiektheorie, holocaustreceptie, lacaniaanse theorie en kunst- en cultuurkritiek. Recent verscheen van hem Ik God & mezelf. Mystiek als deconstructie (Amsterdam: Sjibbolet, 2021). Volgend jaar verschijnt van hem Effacing the Self: Mysticism and the Modern Subject (Albany, NY: SUNY Press) en Seks in biopolitieke tijden. Levenkunst bij Foucault en Lacan (Amsterdam: Boom).

#Tocqueville #democratie #oorlog #autoritarisme #Oekraïne