Het overview effect

Datum bericht: 11 augustus 2021

Door Jan Prij

Hoe ziet de aarde eruit vanuit de ruimte? Jan Prij gaat in op het overview effect, waarbij het vernieuwende perspectief van ruimtevaarders de mensheid anders naar zichzelf laat kijken. Zowel verbondenheid als kwetsbaarheid kenmerken de aarde vanaf een grootse afstand. Prij beantwoordt de paradoxale vraag: Hoe leidt afstand tot nabijheid?

Het in 2021 verschenen boek van Marjolijn van Heemstra In lichtjaren heeft niemand haast is een grote ode aan het overview effect. Het overview effect is een verbluffende ervaring, ontleend aan de ervaringen van ruimtereizigers die vanaf grote afstand de aarde in de ruimte zagen hangen en pas toen de samenhang der dingen goed konden zien. ‘Een manier van kijken van een afstand die nabijheid brengt,’ zegt zij zelf hierover.1

Earthrise

Tijdens de eerste ruimtemissie naar de maan in 1968 maakten de bemanningsleden van Apollo 8 adembenemende foto’s. De bekendste daarvan heet Earthrise. Vanaf de ruimte zagen zij de aarde als een eindige bol die op een gevaarlijke wijze in een zwarte leegte hangt. Het zien van een foto van de aarde vanuit de ruimte veranderde het beeld dat de mensheid had van zichzelf definitief. Op duizenden kilometers afstand leek onze planeet zo klein en fragiel.
De atmosfeer is opvallend dun ‘als een stuk papier dat je om een bal heen vouwt’. ‘Het menselijk bestaan wordt beschermd door een ragfijne sluier,’ zo zagen de ruimtevaarders. Een van hen zegt over die ervaring, vastgelegd in de documentaire Ockels erfenis:

‘Je beseft opeens dat de hele mensheid op een klein laagje woont op de top van een rots. Je realiseert je hoe gemakkelijk wij ten onder gaan in die oneindige ruimte. Je beseft dat onze planeet maar heel klein is. Je kunt er in ruim 90 minuten omheen vliegen. Met slechts een of twee uitzonderingen zijn er geen echte grenzen tussen landen. Je ziet een aaneengesloten stuk land en veel water. Je begrijpt meteen dat alles wat er aan de ene kant van de aarde gebeurt, gevolgen heeft voor de andere kant. Het gaf me een gevoel van verbondenheid - dat we allemaal verbonden zijn met elkaar.’ 2

earth-11014_1280

Astronauten van ruimteschip aarde

Ook Wubbo Ockels, de eerste Nederlander die in 1985 ver boven de aarde zweefde, zag hoe dun het laagje atmosfeer dat ons beschermt tegen het onleefbare is en hoe kwetsbaar daarmee de aarde is. ‘We zijn allemaal astronauten van ruimteschip aarde,’ zei Wubbo Ockels in de bovengenoemde documentaire. Hij bouwt erop voort door aan te duiden dat we daarom goed voor de aarde moeten zorgen: ‘Als we de aarde zien als een astronaut zullen we haar liefhebben, willen koesteren en haar niet willen kwijtraken.’

Het is een verbluffende en ontzagwekkende ervaring, die vrijwel alle astronauten met elkaar delen. Slechts weinigen van ons hebben ooit in een ruimteschip gezeten. Maar wij kunnen hun ontzagwekkende ervaring misschien wel indenken zonder de aarde in zijn geheel gezien te hebben van veraf als een kwetsbaar blauw bolletje, scheef hangend in de donkere ruimte omstraald door een ragfijne sluier van licht. Astronauten die in de ruimte hebben gereisd blijken fundamenteel te zijn veranderd. Zij gaan zich inzetten voor duurzaamheid of voor wereldvrede.

Kijken met de onbevooroordeelde blik van liefde

Vanaf de maan gezien maakt het geruzie van de politiek op een aarde die zo kwetsbaar is een bijzonder kleinzielige indruk. Er is te weinig afstand om een liefdevolle blik te kunnen ontwikkelen die los staat van de eigen persoonlijke preoccupaties. Alleen van een afstand kun je scherp zien hoe vergankelijk en ontzagwekkend het leven op aarde is. Alleen van een afstand kun je goed zien wat er aan de hand is.

Misschien is dat ook wel een van de redenen dat Tocquevilles werk over de democratie Amerika zo succesvol is gebleken en niet is aangetast door de tand des tijd. Zijn reis schonk hem de liefdevolle blik die met het overview effect gegeven is. Vanuit Amerika zag hij van een grote afstand dat het oude regime op instorten stond en dat er een nieuw democratisch regime op het punt stond om aan te breken. Wat hij zag stemde hem bepaald niet altijd vreugdevol, maar daardoor zag hij wel scherp de uitdagingen die met de democratie zijn gegeven opdat ze niet zou ontsporen in haar tegendeel. Om eerbiedig met de werkelijkheid zoals die om te kunnen omgaan, hebben wij zoiets als het overview effect nodig: met afstand kunnen kijken op een manier die nabijheid brengt, verbondenheid en mededogen.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Jan Prij is publicist, lekenpreker en redactiesecretaris van Christen Democratische Verkenningen.

#Tocqueville #overview #effect #verbondenheid #nabijheid #mededogen #liefde #planeet #afstand #mensheid

Voetnoten:

1. Marjolijn van Heemstra, In lichtjaren heeft niemand haast, een zoektocht naar meer ruimte is ons leven, Uitgeverij De Correspondent, p.114.

2. https://www.2doc.nl/documentaires/series/2doc/2019/mei/ockels-erfenis.html. Zie ook de korte film ‘overview’ uit 2012 gemaakt door Planery Collective https://vimeo.com/55073825.