De paradox van Böckenförde II

Datum bericht: 24 juni 2020

Waarden, normen en de staat in de 21ste eeuw

Door Geurt Henk Spruyt

“De liberale, geseculariseerde staat leeft van voorwaarden die hij zelf niet kan garanderen”. In mijn vorige blog werd uitgelegd in welke context de Böckenförde-paradox geplaatst moet worden. De katholieke Böckenförde zelf richtte zich in de eerste plaats op mede-katholieken. Hij spoorde hen aan de seculiere staat te accepteren en daarin als gelovigen een bijdrage te leveren aan het algemeen belang. De beroemd geworden paradox is echter een eigen leven gaan leiden. In deze blog zien wij hoe Böckenförde zijn paradox meermaals heeft verduidelijkt.

Waarschuwing aan de overheid

De Böckenförde-paradox wordt tegenwoordig vaak aangehaald als een waarschuwing gericht aan de overheid om het belang van normen en waarden niet te veronachtzamen. In die betekenis wordt de staat gewezen op haar afhankelijkheid van een gedeelde moraal en maatschappelijke eenheid, zodat de samenleving goed kan functioneren en niet uiteenvalt. Daarnaast wordt de paradox ook wel geïnterpreteerd alsof Böckenförde geschreven heeft: “De liberale, geseculariseerde staat leeft van religieuze, met name christelijke voorwaarden die hij niet zelf kan garanderen”.

Verduidelijkingen door Böckenförde

Deze interpretaties komen echter niet overeen met Böckenfördes latere verduidelijkingen van zijn paradox. Volgens Böckenförde zorgt niet alleen religie voor normen en waarden en voor maatschappelijke eenheid. Böckenförde onderkent dat onze cultuur niet alleen gevormd wordt door het christendom, maar ook door het humanisme, de Verlichting en huidige levensvormen en opvattingen. Kerken en religieuze organisaties kunnen weliswaar bijdragen aan normen en waarden en gemeenschapszin, maar deze bijdrage wordt ook geleverd door andere levensbeschouwelijke, politieke of sociale bewegingen. Wel merkt Böckenförde op dat het christendom een grote invloed heeft uitgeoefend op onze cultuur. Een voorbeeld hiervan is het christelijke mensbeeld dat impliciet is overgenomen door niet-religieuze organisaties.

Islam

Ook de islam kan bijdragen aan de voorwaarden van de liberale, geseculariseerde staat. Böckenfördes visie is dat de staat inclusief-neutraal moet zijn. Dat betekent dat religies een zichtbare plaats mogen hebben in het publieke domein en dus niet buitengesloten mogen worden. Dat is het ‘inclusieve’. De staat mag zich niet met een religieuze stroming vereenzelvigen, maar moet alle religies gelijk behandelen. Dat is het ‘neutrale’.

geurt_henk_spruyt_islam_böckenförde_paradox_seculierestaat_tocqueville_religie_democratie_blog

Deze visie maakt Böckenförde voorstander van het dragen van hoofddoeken door ambtenaren en hij staat open voor het idee om bepaalde islamitische feestdagen te erkennen als officiële, vrije dagen. Hij is wel van mening dat moslims - net als katholieken in de jaren 60 van de vorige eeuw dat expliciet deden - de seculiere staat inclusief de scheiding tussen kerk en staat voluit moeten erkennen.

Rol van de overheid

Daarnaast benadrukt Böckenförde dat de overheid wel degelijk invloed kan uitoefenen om waarden en normen te bevorderen. Hij legt dus zelf niet de nadruk op de afhankelijkheid van de staat van normen en waarden uit de samenleving.
De paradox spreekt over voorwaarden die de liberale, geseculariseerde staat niet zelf kan garanderen. Volgens Böckenförde kan de staat de morele waarden van haar burgers wel ondersteunen en bevorderen. Böckenförde wijst hierbij op het nastreven van sociale gelijkheid door de overheid, de speciale status van religieuze gemeenschappen onder het Duitse recht en de mogelijkheid om giften aan goede doelen af te trekken van de belasting.

Böckenförde ziet een belangrijke taak voor scholen weggelegd, die in hun onderwijs aan leerlingen normen en waarden moeten doorgeven en daarmee levendig kunnen houden. Daarnaast vindt Böckenförde dat er kritisch moet worden nagedacht over de vrijheid van media. Met name de publieke omroep begint te veel te lijken op de commerciële omroep. Tevens zet Böckenförde vraagtekens bij de inhoud van bepaalde computergames, omdat die volgens hem de bereidheid tot geweld bevorderen. Op deze verschillende terreinen ziet Böckenförde een taak voor de overheid weggelegd, om zo te zorgen voor meer gemeenschapszin en meer aandacht voor cultuur.

geurt_henk_spruyt_pionnen_böckenförde_paradox_seculierestaat_tocqueville_religie_democratie_blog

Van waarschuwing tot aansporing

Tegenwoordig wordt de paradox veelal geïnterpreteerd als een waarschuwing voor de overheid om ‘bronnen van moraal’, in het bijzonder religieuze overtuigingen, niet te veronachtzamen. Niet alle interpretaties van de Böckenförde-paradox doen geheel recht aan de latere verduidelijkingen ervan door Böckenförde zelf. Volgens Böckenförde kunnen ook niet-religieuze waarden invulling geven aan de voorwaarden waarvan de overheid afhankelijk is. Ook ziet hij een taak weggelegd voor de overheid zelf om deze voorwaarden te versterken.

Wat kunnen wij leren van de Böckenförde-paradox? Böckenförde’s paradox dwingt ons om blijvend na te denken over welke bronnen van moraal de samenleving moet beschikken, hoe daaraan invulling kan worden gegeven en welke rol de overheid past om deze bronnen van moraal te garanderen.

Geurt Henk Spruyt is jurist en historicus. Beide artikelen voor het blog ‘Tocqueville, Religie en Democratie’ zijn gebaseerd op een eerder door hem geschreven artikel ‘De Böckenförde-paradox – een verkeerd begrepen idee? Inhoud, context en verduidelijkingen van de Böckenförde-paradox’, verschenen in het tijdschrift Radix.

Meld je nu aan voor de nieuwe Tocqueville-nieuwsbrief!

Tags: Tocqueville, Böckenförde-paradox, religie, democratie, rechtsstaat, waarden en normen, seculiere staat, christendom, islam, overheid

Lees meer over Tocqueville en instituties