De plaats van liturgie voor de democratie

Datum bericht: 12 juli 2022

Door Maurits Potappel

De Atheense democratie kenmerkte zich door de centrale plaats die de liturgie innam. Democratie werd niet alleen formeel benaderd, maar omvatte een geheel van gebruiken, wetten en feesten waarachter een opvatting van goed samenleven schuilging. In dit blog gaat Maurits Potappel in op de verhouding tussen liturgie en democratie.

De democratie als staatsvorm is een vrij uniek fenomeen in de geschiedenis. Vaak wordt als geboortemoment voor de democratie gekeken naar het Athene van de vijfde eeuw voor Christus. Deze stelling kan op de nodige kritiek rekenen aangezien de vraag is of hier sprake was van een werkelijke democratie. Zo had slechts een beperkt aantal burgers stemrecht, werd slavernij heel gewoon gevonden en vond de volksvertegenwoordiging plaats door loting. Hoewel dit daadwerkelijke verschillen zijn met de opvatting die wij vandaag de dag over democratie hebben, is er nog een ander punt dat wij vaak over het hoofd zien in de doordenking van de democratie.

De benadering van de Atheense democratie

In de Atheense democratie werd democratie niet louter formeel benaderd. Zij werd vooral benaderd vanuit een opvoedende rol voor de burger via de liturgie. Het doel van de democratie was de vrijheid (ελευθερία) van haar burgers.Het begrip vrijheid hing nauw samen met een zelfbewuste burger die de middelen, rust en tijd had om zich met de politiek bezig te houden. De bijdrage die een vrije burger kon leveren aan de publieke zaak werd liturgie (λειτουργία) genoemd. Deze liturgie werd beoefend in de volksvergadering (ἐκκλησία), waar de kracht van het argument gold. Door de gelijkheid voor wet (ἰσονομία) tussen de burgers die recht van spreken hadden, werd tirannie voorkomen. Het was deze gelijkheid tussen burgers die ruimte bood aan de vrijmoedigheid (παρρησία) van de burger om zijn gedachten te uiten in de volksvergadering.

De tragedie en de democratie

De bloeitijd van de democratie in de vijfde eeuw viel samen met de bloeitijd van de tragedie. In de vijfde eeuw alleen al werden er meer dan duizend tragedies geproduceerd waarvan er maar een fractie bewaard zijn gebleven. De verhouding tussen democratie en tragedie is complex. Aan de ene kant bood democratie ruimte voor het ontstaan van de tragedie, maar aan de andere kant fungeerde de tragedie als een kritische stem om de democratie bij de les te houden.

fresco-ge5286be7a_1920

Dit is duidelijk te zien in een van de tragedies van Sophocles, de Antigone, uit 442 voor Christus. Hierin stond Antigone voor een dilemma. Moet zij haar geweten en de goddelijke wetten volgen of de wetten van de staat? Sophocles liet de Atheners zien dat menselijke wetten nooit absoluut mogen zijn, maar rekening moeten houden met een hogere, goddelijke orde en ruimte moeten bieden voor het persoonlijke geweten van de burger. Dit was een belangrijk punt aangezien de grote leider van de Atheense democratie, Pericles, steeds meer nadruk legde op de toewijding van de burger aan de staat. Doordat de tragedie foutieve elementen van de toenmalige heersers dramatiseerde, oefende zij een reinigende werking uit op het staatsbestel.

Plato over de tragedie

De Griekse filosoof Plato wilde nog een stap verder gaan en stelde dat het staatssysteem zelf elementen van de katharsis (zuivering) moest bevatten. De katharsis is een terugkerend thema in de Platoonse dialogen. Zo is het een van de kernwoorden van de dialoog de Phaedo en komt het als thema voor in de Politeia.2 Deze katharsis vindt plaats in een liturgische context. Plato schreef uitvoerig over verschillende liturgische handelingen die een plaats dienen te hebben in de polis.

Zo moeten de opstellers van de wetten voordat zij wetten opstellen eerst zelf een katharsis ondergaan.3 Daarnaast moeten er gezamenlijke maaltijden worden georganiseerd. Ook moet de staat van tijd tot tijd dagen uitvaardigen waarop feesten plaatsvinden. ‘De goden hebben medelijden met de lijdende mensheid en hebben de mens pauzes gegund in zijn lijden in de vorm van feesten ter ere van de goden’. 4 Op deze feesten spelen de dansspelen een belangrijke rol: ‘Wij mensen hebben de goden als metgezellen in de dans, en zij schenken ons het gevoel voor ritme en harmonie dat genot veroorzaakt. Zo laten zij ons bewegen en leiden de koordans, en ze scheppen een band tussen ons door zang en dans’. 5

Liturgie en de moderne democratie

Wij kunnen ons de vraag stellen of onze moderne democratie nog elementen van liturgie en katharsis bevat. Op welke manier wordt de band tussen burgers versterkt in onze democratie? Er is sprake van een toenemende polarisatie en het verdienmodel van sommige partijen is om deze verschillen te benadrukken in plaats van te werken aan wat burgers bindt. Democratie heeft behoefte aan liturgische uitingen zoals de Griekse opvatting van democratie laat zien. In het samenspel tussen christendom en democratie is er echter een andere opvatting van liturgie ontstaan die ook een grens heeft gesteld aan de liturgische uitingen van een democratie. Hierover handelt het volgende blog in dit tweeluik.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert

Maurits Potappel is PhD student aan de TU Kampen en fellow voor het WI CDA.

#Tocqueville #democratie #Athene #volksvergadering #liturgie #vrijheid #gelijkheid #vrijmoedigheid #kerk #Sophocles #Antigone #Plato #Politeia, #Phaedo.

Noten:

1. De transciptie van de Griekse termen is als volgt: ελευθερία = eleftheria; ἰσονομία = isonomia; παρρησία = parrèsia; λειτουργία = leitourgia; ἐκκλησία = ekklesia.

2. Plato, Phaedo, 96C en Politeia, 364E-365.

3. Plato, De Wetten, 735-736.

4. Plato, De Wetten, 796.

5. Plato, De Wetten, 654A.