De ‘politieke theologie’ van Jürgen Habermas

Datum bericht: 13 april 2022

Door Lennart Slagter

De Duitse filosoof Jürgen Habermas (1929) stelde zichzelf de uitdaging om na de gruwelen van het Duitse nationaalsocialistische regime, dat via democratische weg aan de macht was gekomen, een houdbaar democratisch alternatief voor de toekomst te formuleren. Dit alternatief vinden wij in zijn deliberatieve model van democratie. Binnen dit model van democratie speelt communicatie een grote rol. Via een adequate inrichting van communicatie binnen de samenleving, probeert Habermas onder meer religieuze burgers te integreren in de, tegenwoordig, seculiere democratie. Lennart Slagter overdenkt de visie van Habermas, mede in het licht van zijn eerdere blogs over democratie en religie bij de Franse filosoof Claude Lefort (1924-2010) en de Duitse rechtsgeleerde Carl Schmitt (1888-1985).1-2

Communicatie: de stille motor van de democratie?

In zijn werk heeft Habermas zich voornamelijk gericht op de rol van communicatie binnen de democratie.3 Habermas beschrijft hoe de verlichtingstraditie communicatie slechts als een middel beschouwt om tot absolute waarheidsvinding te komen.4 Vervolgens stelde deze waarheidsvinding ons in staat om ‘rationeel’ in te grijpen om ons heen. Zo kunnen wij op voorspelbare en controleerbare wijze omgaan met de wereld en ‘het systeem’ draaiende houden. Met ‘het systeem’ verwijst Habermas naar de georganiseerd aspecten van onze samenleving waarbinnen een instrumentalistische doel-middel rationaliteit leidend is. Denk hierbij aan de economie, waarbij ‘winst’ het doel is en efficiëntievereisten overheersen. Ook kan gedacht worden aan de positieve verplichtingen van de overheid, waarbij functionele vereisten in toenemende mate prevaleren over de legitimiteit van het gevoerde beleid. ‘Het systeem’ kan immers een eigen leven gaan leiden en in toenemende mate het dagelijks leven binnendringen. Zo worden spontane interacties tussen burgers verdreven. Habermas spreekt zelfs van ‘kolonisering van de leefwereld door systemen’.5

art-gd3312a6a0_1920

'Het systeem’ in balans

Om deze reden moet ‘het systeem’ in balans worden gebracht met het ‘communicatief handelen’: communicatie gericht op wederzijds begrip. Juist binnen het communicatieve handelen kunnen discussies over normen en waarden gevoerd worden en kan de legitimiteit van standpunten bediscussieerd worden. Hierbij geldt geen instrumentalistische doel-middel rationaliteit, zoals binnen ‘het systeem’, maar staat het bereiken van wederzijds begrip voorop zonder hierbij voornemens te zijn in te grijpen in de wereld. Dit ‘communicatief handelen’ vormt de basis voor Habermas’ deliberatieve model van democratie, een model waarbinnen burgers elkaar op gelijke grond ontmoeten voor publiek debat waarbij het bereiken van wederzijds begrip voor elkanders standpunten voorop staat..6 Wij zullen later zien hoe Habermas dit ‘communicatief handelen’ wil inzetten voor integratie van religieuze burgers in het publiek debat.

De moderne democratie: post-metafysisch én post-seculier?

Habermas stelt vast dat onze samenleving zowel ‘post-metafysisch’ als ‘post-seculier’ is.7 Met het eerste bedoelt hij, evenals Lefort, dat verwijzingen naar een hogere orde niet langer als vanzelfsprekend legitimiteit kunnen kweken, maar óók dat alle standpunten elkaar in gelijkheid dienen te ontmoeten. Juist op dit punt bekritiseert hij Lefort, daar laatstgenoemde de politieke filosofie maar wat graag een geprivilegieerde positie toebedeelt ten opzichte van de politicologie. Zo was Lefort van mening dat de politicologie niet in staat was om de institutionalisering van de samenleving te bevragen omdat zij zich louter op empirische grondslagen beriep. De politieke filosofie daarentegen kan de ideeën die ten grondslag liggen aan deze institutionalisering blootleggen en bevragen.8

Habermas’ verhouding tot Schmitt laat zich op dit punt ondertussen raden. Niet alleen is Schmitt overduidelijk een metafysisch denker, maar ook beschouwt hij een homogeen volk als een noodzakelijke voorwaarde voor een stabiele politieke orde.9 Dit laatste krijgt des te meer een bittere bijsmaak vanwege Schmitt’s verleden als kortstondig NSDAP-lid en -apologeet. Derhalve is Schmitt onderdeel van de duistere vlek van het verleden, waarmee Habermas zijn eigentijdse Duitsland zo vaak in het reine trachtte te brengen. Voor Habermas is er niet zoiets als een ‘volk’ dat vooraf gaat aan een politieke orde, dit ‘volk’ is juist het gevolg van het politieke proces, van ‘communicatief handelen’ welteverstaan.

conversation-gb24a6882f_1920

Zoals gezegd, wenst Habermas het communicatief handelen in te zetten ter integratie van religieuze burgers in het publieke debat. Dit hangt samen met zijn erkenning van het ‘post-seculiere’ karakter van onze samenleving. Hoewel de liberaal-democratische rechtsstaat en de meerderheid van haar burgers tegenwoordig seculier is, spelen religieuze stemmen nog steeds een rol in het publieke debat. Deze drukken vaak diepe morele intuïties uit en kunnen daarom een waardevolle bijdrage leveren. Naargelang het ‘communicatief handelen’ dienen religieuze burgers hun ideeën op dusdanige wijze te verwoorden dat deze begrijpelijk en mogelijkerwijs aanvaardbaar zijn voor niet-religieuze burgers. Van niet-religieuze burgers vraagt Habermas om religieuze ideeën niet a priori af te wijzen door deze als ‘onzinnig’ of ‘achterhaald’ te beschouwen.

Habermas, tóch bij uitstek modern?

Wij kunnen ons hierbij afvragen of Habermas geen onevenredig grote verantwoordelijkheid legt bij religieuze burgers. Zij dienen namelijk hun standpunten op een non-traditionele wijze te verwoorden, ten behoeve van niet-religieuze burgers. Laatstgenoemden hoeven ogenschijnlijk slechts te luisteren. Habermas blijft, ondanks zijn eerdere kritiek op het instrumentalistische karakter van het verlichtingsdenken, doordrenkt van ditzelfde denken. Hij wenst immers de kloof tussen religieuze en niet-religieuze burgers op te heffen door op een rationele wijze de communicatie tussen deze groepen vorm te geven. Daarbij krijgt de meerderheid van niet-religieuze burgers, mijns inziens, een beduidend eenvoudigere opgave.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert

Lennart Slagter is masterstudent Filosofie van de Natuur- en Levenswetenschappen en premasterstudent Politicologie aan de Radboud Universiteit. Daarbij was hij in 2020 als stagiair betrokken bij het project Tocqueville, Religie en Democratie.

#Tocquevile #Habermas #Lefort #Schmitt #politieke theologie #democratie #communicatie #religie #moderniteit

Noten:

1. Lennart Slagter (2020) Democratie, waar is haar fundament? Eerder online gepubliceerd binnen het kader van dit project. Ook gepubliceerd in: Sophie van Bijsterveld (2021) Religie, democratie en samenleving (red. Sebastian Lenders). Eburon, Utrecht, p.27-30.

2. Lennart Slagter (2020) Carl Schmitt, een radicale tegenhanger van Tocqueville Idem, p.45-49.

3. Jürgen Habermas (1989-2012) Over democratie. Boom: Amsterdam 2020 (vertaling door Leon Pijnenburg).

4. Jürgen Habermas (2008) ‘Politieke communicatie in de mediale samenleving: heeft democratie nog een rationele dimensie?’ in Over democratie (a.w.) p.87-142.

5. Jürgen Habermas (1989) ‘Volkssoevereiniteit als procedure’ in Over democratie (a.w.) p.27-65.

6. Jürgen Habermas (1996) ‘Drie normatieve modellen van democratie’ in Over democratie (a.w.) p.66-86.

7. Jürgen Habermas (2012) ‘Het politieke. De rationele betekenis van een twijfelachtige erfenis van de politieke theologie’ in Over democratie (a.w.) p.202-223.

8. Claude Lefort (1986) ‘Het vraagstuk van de democratie’, in Wat is politiek? (een bloemlezing van het werk van Claude Lefort, samengesteld door P. van de Wiel, B. Verheijen en P. Frissen, Boom klassiek: Amsterdam, 2016, p.81-100.

9. Zie hiervoor bijv.: Carl Schmitt (1923) Parlement, democratie, dictatuur. Boom: Amsterdam 2020, p.50 (vertaling door George Kwaad, oorspronkelijk gepubliceerd als: Die geistesgeschichtliche Lage des heutigen Parlamentarismus).