Siedentop over seculariteit: het cadeau van het christendom aan de wereld

Datum bericht: 29 oktober 2020

Door Maurits Potappel

In februari 2017 sprak ik in Londen de Britse historicus sir Larry Siedentop (1936) over zijn boek Inventing the Individual, The Origins of Western Liberalism. Hierin verdedigt Siedentop de stelling dat wij het idee van het individu aan het christendom te danken hebben en dat seculariteit ‘het cadeau van het christendom aan de wereld is’. In deze blog wil ik uitleggen wat Siedentop hiermee bedoelt en ingaan op artikel 6 van de Grondwet, dat vrijheid van godsdienst garandeert.

Individu en geweten

Siedentop stelt dat het niet toevallig is dat het idee van seculariteit in de context van een christelijk Europa is ontstaan. Het christendom introduceerde het idee van het individu dat met een persoonlijk geweten voor God staat. Het vernieuwende element van het christendom ten opzichte van de Griekse cultuur is dat ‘natie, geld of geslacht’ niet meer primair van belang zijn voor de waarde die een mens toegekend krijgt. Van doorslaggevend belang is hoe iemand zich in zijn geweten verhoudt tot God. In dit domein is een ieder vrij en mag niemand binnentreden. Dit betekent dat ieder mens het geweten van een medemens moet respecteren en vanuit deze houding het debat moet zoeken. De staat moet bovendien een domein creëren waarin burgers hun gewetensvrijheid kunnen uitoefenen en in debat kunnen gaan. In Nederland is dit domein beschermd door artikel 6 van de Nederlandse Grondwet.

Gewetensvrijheid in de Grondwet

Dit grondwetsartikel komt terug in de Coronaroutekaart van 15 oktober 2020 waarin het kabinet een uitzondering maakt voor burgers om hun levensovertuiging te belijden. Hierop stelde opiniemaker Tim Hofman op Twitter de vraag waarom de Grondwet ‘discrimineert’ aangezien een ‘levensovertuiging meer waard is dan een andere zingeving of dagvulling’. Ik reageerde op Twitter op Tim Hofman door uit te leggen dat de gewetensvrijheid van toepassing is op gelovigen en op ongelovigen en dat van discriminatie dus geen sprake is.

Ook vroeg Hofman zich af of wij artikel 6 van de Grondwet niet moeten uitbreiden naar ‘andere zingeving of dagvulling’. In een radiogesprek sprak Hofman met theoloog Stefan Paas over sportbeoefening, stadionbezoek of museumbezoek. Ik denk dat dit onverstandig is aangezien gewetenskeuzes, zoals beschermd in artikel 6 van de Grondwet niet te vergelijken zijn met minder diepgaande keuzes zoals het bezoeken van een voetbalwedstrijd of het hebben van een bepaalde muzieksmaak.

soccer-768482_1280

Een levensovertuiging ziet op het gehele leven en wordt gevormd in het geweten waar de diepste waarden, overtuigingen en meningen tot stand komen. Een levensovertuiging vormt dus de grondhouding van waaruit het gehele leven richting krijgt. Deze grondhouding kan bijvoorbeeld christelijk, joods, islamitisch of atheïstisch zijn en verdient grondwettelijke bescherming. Een hobby of sportbeoefening ziet op één bepaald aspect van het leven en verdient dus niet dezelfde grondwettelijke bescherming.

Seculariteit of laïcisme?

Artikel 6 van de Grondwet laat goed zien dat wij het domein van het geweten serieus nemen en willen beschermen. Dit domein staat echter onder druk door twee extremen. Aan de ene kant is er het extreem van religieuze fundamentalisten die hun geloof willen opleggen aan medeburgers en aan de andere kant is er het extreem van laïcisten die het geloof op elke wijze het publieke domein willen uitbannen.

In antwoord op de laïcisten stelt Siedentop dat seculariteit mede dankzij het christendom tot stand is gekomen en dat wij hiervoor de geschiedenis moeten bestuderen. Hiermee sluit hij aan bij een van zijn leermeesters, Alexis de Tocqueville die in Over de democratie in Amerika stelt dat christelijke noties zoals het geweten, de vrijheid en de gelijkheid aan de basis staan van de democratie en het seculiere domein. Het christendom verdedigt nu juist het seculiere domein en de vrijheid van iedereen, gelovig of ongelovig, om zijn of haar gewetensovertuiging te belijden. Willen wij in de toekomst een zinnige discussie over artikel 6 van de Grondwet voeren, dan is het verstandig om de inzichten van Siedentop daarin te betrekken.

Vond je dit een interessante blog? Lees er meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze nieuwsbrief!


Maurits Potappel is jurist en voorzitter van de Vormingscommissie van het CDJA.

Voetnoten:

  1. L. Siedentop, Inventing the individual. The origins of western liberalism. London: Penguin Books, 2014, p. 360.
  2. Idem, p. 60.
  3. https://www.nporadio1.nl/dit-is-de-dag/onderwerpen/66368-2020-10-15-tim-hofman-in-debat-met-voormalig-theoloog-des-vaderlands-stefan-paas.
  4. L. Siedentop, Inventing the individual. The origins of western liberalism. London: Penguin Books, 2014, p. 363.
  5. L. Siedentop, Democracy in Europe. London: Penguin Books, 2000, p. 13.