Protestantse kerken: een democratie-in-het-klein

Datum bericht: 8 september 2021

Door Marieke Fernhout

Wat is de relatie tussen sektarisme, protestantisme en verdeeldheid? Studentpredikant Marieke Fernhout gaat in op de verdeeldheid in het huidige politieke landschap, met het protestantisme in de negentiende en twintigste eeuw als leidraad. Fernhout trekt een parallel tussen kerkscheuringen en scheuringen in politieke partijen. Wat is er nodig voor een succesvolle afsplitsing?

In mijn vorige blog vroeg ik mij af of en in hoeverre een gemiddelde protestantse gemeente te zien is als een democratie-in-het-klein. Deze vraag kwam weer naar voren in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart 2021 en de daarop volgende formatiebesprekingen (die, op het moment dat ik dit schrijf, nog steeds gaande zijn…).

Scheuringen

Er deden 37 partijen mee aan deze verkiezingen. Een aantal van deze partijen is een afsplitsing van reeds langer bestaande partijen (en ondertussen zijn er al weer enkele nieuwe afsplitsingen). Ongetwijfeld is er een diversiteit aan redenen voor, maar ongenuanceerd gesteld, is de voornaamste reden van afsplitsing onvrede met de koers van de ‘moederpartij’.

Soortgelijke bewegingen zijn terug te vinden in het protestantisme in Nederland. De Afscheiding van 1834 is hier een belangrijk voorbeeld van. Aan deze beweging lag een grote onvrede met de koers van de (voormalige) Nederlandse Hervormde Kerk (de ‘staatskerk’) ten grondslag. De Nederlandse Hervormde Kerk had in 1816 een nieuw Algemeen Reglement gekregen. In de totstandkoming daarvan had de koning een wel erg grote hand gehad. De ‘afgescheiden’ predikanten die de gereformeerde belijdenisgeschriften in woord en geschrift verdedigden, werden van overheidswege vervolgd en door de Nederlandse Hervormde Kerk afgezet.
Ook de zogenoemde Vrijmaking van 1944, die een afsplitsing betekende van de Gereformeerde Kerken in Nederland, is een goed voorbeeld van een kerkscheuring die voortkomt uit verdeeldheid over de richting van de (eigenlijk: een moederkerk) ‘moederkerk’.

Sektarisme

Cultuurfilosoof Feitse Boerwinkel (1906-1987) heeft in zijn in 1953 verschenen werk ‘Kerk en secte’, sektes onder meer geduid als ‘correctie op een tekort van de kerk’. Het breed verspreide adagium dat hij volgde was: ‘sektes zijn de onbetaalde rekeningen van de kerk’.1

signpost-2030781_1280

Van de hiervoor genoemde voorbeelden van beduidende kerkscheuringen naar kleinere sektarische groeperingen is een glijdende schaal. Bij sektes wordt nog pregnanter zichtbaar hoezeer zij uit één, of hooguit een paar, van dergelijke in elk geval in hun ogen verwaarloosde aspecten van een ‘moederkerk’ hun hoofdthema maken. Daarmee legitimeren zij hun bestaansrecht. Bij kerkelijke afsplitsingen speelt ook vaak een charismatische leider een grote rol; een leider die zich kan beroepen op een of meer openbaringen en een daarbij horende nieuwe leer verwoordt.

Politiek en democratie

Wie overeenkomsten zoekt tussen kerkscheuringen en scheuringen in politieke partijen zal deze zeker vinden. Voor een politiek geïnteresseerde predikant liggen zij in elk geval voor het oprapen. Er zijn de partijen die zijn ontstaan uit onvrede met de koers met de moederpartij en een aantal thema’s uit die gedeelde achtergrond tot hoofdthema maken; er zijn partijen met een charismatische leider die (steeds meer) een in zichzelf gesloten systeem lijken te worden. Maar net zoals in de protestantse kerken die ontstaan zijn uit een afsplitsing, staan deze partijen ook niet stil. Willen zij overleven en een naam vestigen in het politieke bestel, dan zullen de scherpste randjes er in de loop van de tijd af moeten slijten en komen er meer thema’s op de partij-agenda dan die paar onbetaalde rekeningen. Ook nieuwe leiders kunnen vervolgens bij die partijen opstaan.

Dan het verschil: hoe geprononceerd een politieke partij ook mag zijn, eenmaal in de Tweede Kamer zal zij met andere partijen moeten samenwerken. Dat is het uitgangspunt van onze democratie. Voor afsplitsingen van kerken geldt dat niet; die kunnen een in zichzelf gesloten systeem zijn en blijven – zolang er volgelingen zijn die dat accepteren.

Draagvlak

Uiteindelijk geldt voor afsplitsingen van kerken én van politieke partijen dat zij alleen duurzaam kunnen voortbestaan wanneer zij draagvlak behouden. In beide gevallen gaat het om boeiende en dynamische processen.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Marieke Fernhout is sinds 1 september 2020 studentenpredikant bij de Studentenkerk van de Radboud universiteit. Daarvoor was zij vanaf 1996 gemeentepredikant in respectievelijk Krabbendijke, Veere, Goor en Arnhem.

#Tocqueville #democratie #politiek #verkiezingen #kerken #protestantisme #kerkscheuring #verdeeldheid #instituties #draagvlak

Voetnoot:

1. Feitse Boerwinkel, Kerk en secte,  ’s Gravenhage: Boekencentrum 1953, p. 27.