Religie in de democratie

Datum bericht: 25 januari 2023

Door Jaco van den Brink

Is religie een belangrijke factor in de democratie? Of is het voor het functioneren van de democratische rechtsstaat anno 2022 onverschillig of burgers ook religieus zijn?  Jaco van den Brink bespreekt deze vragen aan de hand van het gedachtegoed van Alexis de Tocqueville en neemt hierin duidelijk stelling.

Een belangrijke factor

Het ligt niet voor de hand om een verband te zien tussen religie en democratie. Om te beginnen is er een grote religieuze verscheidenheid in onze samenleving. Bovendien zijn er velen die niet of in elk geval niet zonder meer een religie aanhangen. Desondanks is religie juist ook nu voor de democratie belangrijk. Om misverstanden te vermijden: dit is uiteraard geen diskwalificatie van niet-religieuze wereldvisies. Het is wel een oproep aan burgers en bestuurders om te leren van het goede van religie. Religie stimuleert gemeenschappen, zij relativeert beheersingsdrang en helpt om polarisatie tegen te gaan.

Ook Tocqueville zag religie als belangrijke, positieve factor in de democratische samenleving. Hij zag haar zelfs als maatschappelijke voorwaarde voor het functioneren van de democratie. Een van de redenen die hij daarvoor noemde was dat mensen in een vrij land interne morele checks and balances nodig hebben. Religie biedt deze morele gewetenskaders, aldus Tocqueville.1

Civil society

In het verlengde hiervan zag Tocqueville religie als onmisbaar vanwege haar rol in de civil society. Zij vormt een vruchtbare voedingsbodem voor geïnspireerde burgerorganisaties. Burgerlijke vrijheden waren voor Tocqueville nodig om burgers de ruimte te geven om zich te organiseren en deel te nemen aan de democratie. Religie vormde een (gedeelde) drijfveer om dat ook te doen. Het ging dan niet alleen om politieke participatie, maar vooral ook om het zelf verantwoordelijkheid nemen voor het algemeen belang. Een sterk middenveld dat actief is in bijvoorbeeld zorg, welzijn en onderwijs voorkomt dat de staat noodgedwongen teveel taken en tentakels in de samenleving aanneemt.2

Nu is de overheid aanwezig op veel meer levensterreinen dan in de 19e eeuw. Dat maakt een benadering van de overheid als leidende en ultieme hoeder van het algemeen belang nog minder aantrekkelijk dan in Tocquevilles tijd, zeker voor levensbeschouwelijke minderheden. Alle reden dus wat mij betreft om de civil society-benadering ook nu als uitgangspunt te nemen. In hoeverre religie ook in deze tijd daadwerkelijk fungeert als een belangrijke factor voor organisatiekracht in de civil society, is een vraag die ik niet gemakkelijk beantwoord. Wel lijkt het erop dat religies vaker nadruk leggen op gemeenschappelijkheid, dan westerse niet-religieuze levensbeschouwingen.

Gemeenschappen

Vanwege het belang van gemeenschappelijkheid, schieten individuele vrijheden tekort als waarborg voor een goed werkende civil society, naar mijn overtuiging. Als collectieve vrijheden alleen bestaan als afgeleide van een fundamentele individuele autonomie, vallen de verbanden uiteindelijk uit elkaar. Om die reden is in internationale mensenrechtenverdragen en –jurisprudentie steeds een eigenstandige positie toegekend aan collectieve vrijheden (zoals die van godsdienst). Een maatschappijvisie moet oog hebben voor het eigene van een organisatie-geest, die mensen voortdurend uitnodigt om het organisatiedoel te dienen (boven persoonlijke doelstellingen) en elkaar te blijven enthousiasmeren. Cement van een goed functionerende organisatie is de binding aan specifieke morele waarden. Dat betekent wel dat zo’n organisatie meer is dan een club van vrij-kiezende individuen.

Religie is daarbij wellicht niet noodzakelijk. Wel geeft de aanwezigheid van religie in de samenleving een belangrijke correctie op individualistische levensbeschouwingen, waarin het meedoen aan families, organisaties en gemeenschappen teveel afhankelijk is van eigen vrije keuzes.

Remedie tegen beheersingsdrang

Daarnaast kenmerken de laatste jaren zich door twee ontwikkelingen die religie (opnieuw) extra relevant maken. Allereerst is zichtbaar hoezeer de overheid krampachtig tracht grip te krijgen en te houden op maatschappelijke problemen als armoede, jeugdzorg, kansenongelijkheid, integratie. Dit lukt hooguit maar gedeeltelijk. De problematieken lijken eerder toe dan af te nemen. De overheid kan het maatschappelijk niet alleen af. En goedbedoelde maar vergaande pogingen zijn contraproductief doordat de beheersingsdrang doorschiet (zoals bij de aanpak van toeslagenfraude). De civil society is absoluut onmisbaar in onze samenleving, willen we het leefbaar houden en behoeftigen niet aan hun lot overlaten. Maar bovendien, religie helpt om onder ogen te zien dat de gelukkige samenleving niet maakbaar is. Religie relativeert het menselijk kunnen, en gebiedt ook niemand om alles-uit-dit-leven-te halen. Die houding kan behoeden voor doorgeschoten beheersingsdrang.

Gratis foto's van Schip files

Remedie tegen polarisatie

Een andere zorg is de toegenomen polarisatie. Wantrouwen en onbegrip tussen politieke flanken en bevolkingsgroepen. Ook bij het nodige zoeken naar vrede, vertrouwen en respect over verschillen heen, kan religie een belangrijke rol spelen. Religie helpt vaak om ideologisering binnen bubbels te voorkomen. Waarom? Opnieuw omdat religie laat zien dat het paradijs niet in deze wereld komt. Religie dwingt zodoende de dagelijkse werkelijkheid onder ogen te zien zoals die is, en ook om de medemensen in de ogen te zien zoals zij zijn. Het paradijs – hoe dat er in ieders religie ook uitziet – kan niet worden gesitueerd in het hier en nu. Er is dus nog iets buiten dat minstens zo relevant is. Dat besef relativeert automatisch de politieke tegenstellingen.

Religie en tolerantie gaan, als het goed is, samen op. Een rotsvaste eigen geloofsovertuiging brengt burgers dan een intrinsieke motivatie voor oprechte belangstelling naar medemensen en hun drijfveer. En als het anker van de hoop buiten deze wereld ligt, helpt dat hopelijk om hier vrede met anderen te zoeken.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse nieuwsbrief.

Mr. drs. Jaco van den Brink is advocaat bij BVD advocaten.

#Tocqueville #religie #democratie #participatie #samenleving #tolerantie #polarisatie #civilsociety #maatschappelijkmiddenveld #inspiratie #beheersingsdrang #algemeenbelang

Noten:

1. Zie bijvoorbeeld Alan Kahan, Tocqueville. Democracy and Religion, Oxford 2015.
2. Zie bijvoorbeeld Sophie van Bijsterveld, ‘Religie en kerk: een maatschappelijk perspectief’ in: Sophie van Bijsterveld & Hans-Martien ten Napel (red.), Een nieuwe politieke formule, Den Haag 2021, p. 175-196.