Religie of vrijheid?

Datum bericht: 5 november 2019

Door Ad van der Helm

Alexis de Tocqueville zag in religie een onmisbare bouwsteen voor een effectief functionerende democratie. De moderne mens denkt daar anders over. Voor de moderne mens is vrijheid de meest onmisbare bouwsteen. Volgens velen nu gaan vrijheid en religie niet samen.

Vrijheid en religie als tegenstelling

architecture-3171675_640Vrijheid is een fundamenteel goed. Zij wordt zelfs gezien als een essentieel element van menselijke waardigheid. Dat betekent dan dat wanneer een mens zelf geen beslissingen meer kan nemen, de eigen waardigheid meteen in het gedrang is. Absolute vrijheid bestaat natuurlijk niet. Maar vanuit deze gedachtegang dient de persoonlijke, individuele vrijheid zo groot mogelijk te zijn.

Religie wordt door velen gezien als een inperking van persoonlijke vrijheid: leden van een religieuze stroming worden immers geacht bepaalde opvattingen erop na te houden. Zij zijn bovendien gehouden aan de voorschriften van hun religieuze genootschap. Bovendien proberen religieuze stromingen bepaalde wetgeving aan te passen of zelfs tegen te houden rond ethische kwesties. Op die manier leggen zij hun mening op aan anderen in de samenleving. Daarom wordt de stelling naar voren gebracht dat religie onvrijheid meebrengt en maar beter geweerd kan worden uit het publieke domein: de vrijheid van de burger moet immers niet onnodig belemmerd worden!

Een onjuiste tegenstelling

De tegenstelling tussen vrijheid en religie is echter in mijn ogen een onjuiste tegenstelling. Beide begrippen moeten nader onderzocht worden. Om te beseffen wat zij betekenen, kunnen wij te rade gaan bij Maarten Luther die in een beroemd traktaat over vrijheid en religie twee paradoxale stellingen poneerde:

Een christen is een zeer vrije heer over alle dingen, aan niemand onderworpen.

Een christen is een zeer dienstvaardige knecht van allen, onderworpen aan allen.

Mensvisie als sleutel tot begrip

Het lijkt onmogelijk om deze twee stellingen met elkaar te verenigen. De mensvisie van Luther doet ons deze uitspraken begrijpen. De mens is op de eerste plaats een geestelijk wezen met een innerlijk. De christen (m/v) is door God geroepen en slechts verantwoording verschuldigd aan God en aan geen enkel schepsel. Op dat niveau is de mens daadwerkelijk vrij en dat innerlijk, zijn geweten, wordt gevoed door zijn relatie met God. Hij is niet afhankelijk van wat ‘de wereld’ van hem vraagt. God is bron van liefde, leven en vrede. De mens die uit deze bron leeft heeft niets anders meer nodig en weet zich onafhankelijk en vrij. Alle religieuze voorschriften komen voort uit de keuze om zich aan God te verbinden en staan ten dienste van het leven vanuit deze bron. De religieuze voorschriften scheppen een kader waarbinnen de gelovige de ruimte beleeft om ten volle vanuit die bron te leven.

Op de tweede plaats leeft de mens in de wereld en draagt verantwoordelijkheid voor deze zichtbare wereld. Daar stelt de christen zich dienstbaar op. De christen heeft er geen probleem mee om dienaar te zijn, omdat hij op die manier een groter doel dient. Het katholieke sociale denken ziet de waardigheid van de mens en het algemeen welzijn van de gehele samenleving als het doel van het menselijk handelen. De kerk beschouwt de christen als een geroepene om dienstbaar te zijn.

Vrijheid en religie opnieuw bekeken

Vrijheid betekent voor een christen dus niet de mogelijkheid om zoveel mogelijk zelf over het eigen leven te beslissen. Vrijheid betekent de ruimte om zich helemaal te laten voeden door de innerlijke bron. Dat heeft als gevolg dat de christen zich committeert aan een levensopdracht en zich invoegt in een kerkelijke gemeenschap. De samenleving kan daarom op de christen rekenen. Vrijheid is geen argument om zich aan verantwoordelijkheid voor de samenleving te onttrekken. Integendeel, de vrijheid die de religieuze levenshouding hem schenkt, zet hem er juist toe aan om de schouders te zetten onder de samenleving. Daarom meen ik dat de moderne samenleving gebaat is bij een groot aantal religieus geïnspireerde mensen.

Ad van der Helm is priester van het bisdom Rotterdam en hoofddocent kerkelijk recht KU Leuven.

Meld je nu aan voor de Tocqueville-nieuwsbrief!

Lees meer over de betekenis van vrijheid vandaag de dag