Sociaal krediet of sociaal kapitaal?

Datum bericht: 20 oktober 2021

Door Sophie van Bijsterveld

In China doet het begrip sociaal krediet opgeld. Wat houdt dat in? Waarin verschilt het fundamenteel van het Westerse sociaal kapitaal? Sophie van Bijsterveld gaat op deze vragen in en reflecteert op het verband tussen sociaal kapitaal en ware democratie.

China werkt druk aan een sociaal kredietsysteem. Dit systeem moet ertoe gaan leiden dat elke burger praktisch voortdurend door de overheid in de gaten wordt gehouden en op basis van zijn gedrag een score krijgt. Afhankelijk van het gedrag wordt diezelfde burger dan beloond of bestraft. De burger kan sociaal krediet opbouwen bij de overheid of juist verspelen.

In het gareel

Om welk gedrag gaat het? Het antwoord is: eigenlijk om praktisch alle gedrag. Denk aan betalingsgedrag, politiek gedrag en gedrag op straat. Niet of niet op tijd rekeningen betalen, levert strafpunten op; loop je door rood licht dan verschijnen je naam en gezicht op een groot straatscherm. Wat je in de openbare ruimte zegt, kan tot jouw persoon worden herleid en dat kan consequenties hebben. Heb je schulden, dan is een vliegreis uit den boze en mogen je kinderen niet naar bepaalde scholen of wordt jouw schuldpositie eenvoudigweg voor iedereen openbaar gemaakt. Nu noem ik nog maar een paar van de mogelijke gevolgen. De koppeling van databanken in combinatie met spraak- en gezichtsherkenning op straat levert voor de staat schier oneindige mogelijkheden op om de burger in het gareel te houden.

Fascinerend en afschrikwekkend

Het systeem kwam indringend aan bod in het VPRO-programma Door het hart van China (2018) en werd kernachtig beschreven in NRC (2019). 1 Het is even fascinerend als afschrikwekkend – althans voor een burger in een Westerse democratie en rechtsstaat. Wat mij in het bijzonder verraste, was dat veel mensen in China er kennelijk wel positief tegenover staan, ervan uitgaande natuurlijk dat de ondervraagden hun opvatting ook eerlijk durfden te geven. Het systeem creëert keurige, wetsgetrouwe mensen en wie wil niet dat zijn medemens zich fatsoenlijk gedraagt?

Afscheid van gedoogbeleid

Zo ongeveer 20 jaar geleden begon in Nederland de maatschappelijke en politieke stemming een beetje om te slaan: van de spreekwoordelijke tolerantie kwam er meer aandacht voor ‘waarden en normen’ en voor goede omgangsvormen in het onderlinge contact. Het kenmerkende gedoogbeleid van de overheid maakte plaats voor meer nadruk op controle en handhaving.

Toc - stoplichten

In het maatschappelijke en politieke debat in Nederland werd en wordt voortdurend gedebatteerd over de balans tussen vrijheid en beperkingen daarvan, tussen privacy en openbaarheid, en tussen eigen verantwoordelijkheid en te handhaven voorschriften. Daarbij lopen de meningen bijna altijd ver uiteen. Maar bij alle politieke verschuivingen en bij alle verschil van inzicht, bestaat er toch op een fundamenteel punt overeenstemming: de overheid is er voor ons en niet omgekeerd. Dat betekent ook dat de overheidsmacht begrensd is.

Sociaal krediet versus sociaal kapitaal

Het Chinese kredietsysteem brengt mee dat mensen sociaal krediet moeten verdienen bij de overheid. Bij ons staat niet sociaal krediet centraal, maar sociaal kapitaal. Sociaal kapitaal verwijst naar het reservoir van maatschappelijke energie van burgers zélf, hun geneigdheid om zich voor andere mensen of maatschappelijke doelen in te zetten, de bereidheid zich al of niet informeel te verenigen en het onderlinge vertrouwen dat daarmee gepaard gaat. Een werkelijke democratie heeft sociaal kapitaal nodig. Zij lééft van het sociaal kapitaal van de samenleving.

Sociaal kapitaal cultiveren

Dat sociaal kapitaal is er niet zo maar. Dat moet gecultiveerd en gekoesterd worden. Zo niet, dan bestaat het risico dat mensen zich op hun eigen eilandje terugtrekken en vooral met hun eigen materiële zaken bezig zijn.

Dat zag de Franse denker Alexis de Tocqueville (1805-1859) al. Tocqueville zag dat het christelijk geloof sociaal kapitaal voedde. Dat was niet alleen in het verleden zo. Keer op keer blijkt uit studies dat dit ook nu zo is. Onze samenleving is in culturele zin nog van die houding doordrenkt. Mogelijk vinden wij ook nieuwe, aanvullende voedingsbronnen voor sociaal kapitaal. Het belang van sociaal kapitaal voor een democratische samenleving staat in elk geval vast.

Democratie is meer dan techniek. Dat springt ook naar voren uit het werk van Tocqueville. Democratie is een cultuurgoed. Sociaal kapitaal is culturele rijkdom. Daaraan deel te hebben en daaraan te mogen bijdragen, dat is werkelijk iets anders dan kredietpunten te moeten verdienen bij de overheid – of die onverhoopt weer te verspelen.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Sophie van Bijsterveld is hoogleraar Religie, recht en samenleving aan de Radboud Universiteit.

#Tocqueville #democratie #instituties #sociaal #krediet #kapitaal #burgerschap #vrijheid #waarden #normen #christelijkgeloof

Voetnoot:

1. Garry van Pinxteren, ‘Zo stuurt en controleert China zijn burgers’, in NRC Handelsblad, 14 juni 2019.