De terugslaghypothese: christelijke machtspolitiek in de USA

Datum bericht: 31 augustus 2022

Door Niels de Leeuw

Het gerenommeerde Gallup onderzoek over kerkgang in de Verenigde Staten liet in 2020 voor het eerst zien dat kerkgaande mensen een minderheid zijn.1 Hoe moeten wij deze historisch unieke situatie duiden? David Campbell, hoogleraar aan de katholieke Notre Dame University, legt een verband tussen kerkverlating en het streven naar politieke invloed door bepaalde christelijke kerken en hun achterban. Dit klinkt paradoxaal. Campbell geeft hiervoor echter een heldere verklaring. Deze verklaring ligt in lijn met het denken van Tocqueville.

Protest

Ook in de Verenigde Staten is over de decennia heen een ontwikkeling te zien van een licht afnemend kerkbezoek. David Campbell stelt dat de politieke invloed die bepaalde christelijke kerken nastreven een versterkend effect heeft op de afname van kerkbezoek en op kerkverlating. In deze verschijnselen ziet hij dus mede een protest.2,3

De Republikeinse partij wordt door velen geïdentificeerd met conservatieve christelijke stromingen. De politieke alliantie tussen beide is volgens Campbell zo beeldbepalend geworden voor het christendom in Amerika dat een relatief grote groep Amerikanen zich niet langer meer wil identificeren als lid van een christelijke kerk. De afname in identificatie met kerken is het sterkst in staten met een sterke invloed van de religious right. Het bijzondere is dat kerkverlating niet zozeer gepaard gaat met verlies van het persoonlijke geloof in God. Campbell legt uit dat het etiket ‘atheïsme’ in de Verenigde Staten in het algemeen vooral als iets negatiefs wordt geduid. Het voorgaande betekent dat secularisatie in de Verenigde Staten meer de betekenis heeft van kerkverlating dan van het verlies op het persoonlijke vlak van het eigen geloof.

james-coleman-QHRZv6PIW4s-unsplash

Actie en reactie

De wortels van de religious right in Amerika liggen in de jaren 1920. Deze beweging was een reactie op een veranderde cultuur in Amerika. De weerstand tegen emancipatie van etnische minderheden, de vrijere seksuele moraal en de ontwikkelingen in de wetenschap brachten een deel van de christenen samen in deze politieke beweging. De beweging heeft succes gehad: de eigen gelederen werden versterkt en naar buiten toe ontstond een zekere herkenbaarheid. Paradoxaal genoeg legde dit succes ook de kiem voor het tegendeel: kerkverlating van andere christenen uit protest.

Deze dynamiek van actie en reactie brengt polarisatie mee. Het gaat om een polarisatie tussen kerkelijk en niet-kerkelijk binnen het christendom en de politiek. Volgens Campbell beginnen de Democratische Partij en de Republikeinse Partij zich steeds meer op deze polen te richten. Secularisering is zo een bron van voortschrijdende politieke polarisatie en politieke polarisatie een bron van voortschrijdende secularisering, aldus Campbell.

gregory-hayes-Jw2jKbhFDJI-unsplash

Tocqueville

Tocqueville was kritisch over allianties tussen christelijke kerken en specifieke politieke partijen. Hij voerde daarvoor drie redenen aan.4 Ten eerste kan het leunen op de machtspositie van politiek de spirituele kracht van het christendom en de kerken afzwakken. Ten tweede is het gevaarlijk voor kerken zelf om het eeuwige Rijk Gods te verbinden met tijdelijke regimes. Zijn ervaring met de Franse Revolutie en het bloedbad onder religieuzen in Frankrijk wijt hij ten dele aan het verbond dat onder het Ancien Régime bestond tussen troon en altaar. Scheiding van kerk en staat en van kerk en politiek achtte hij daarmee in het eigenbelang van de kerk. Afstand tussen beide voorkomt dat veranderingen in politieke en morele kwesties tot kerkverlating leidt. Ten derde beperken allianties met tijdelijke regimes die steunen op slechts een deel van de bevolking de Bijbelse missie tot verspreiding van het evangelie onder alle mensen.

Tocqueville was dus pessimistisch over de effectiviteit van allianties tussen kerken als instituties en politiek, zeker op de langere termijn. Ook voor sommige Europese landen kunnen de bevindingen van de 19de-eeuwse Tocqueville en de 21ste-eeuwse analyses van Campbell stof tot overdenking vormen. Te denken is bijvoorbeeld aan Polen, waar de Rooms-Katholieke Kerk een sterke alliantie aangegaan lijkt te zijn met regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). De inzet is vooral het medisch-ethisch terrein. De achterliggende zorgen van de kerk zijn ingegeven door haar visie op menswaardigheid en de bescherming van het kwetsbare leven. Dat maakt die inzet begrijpelijk. Of die politieke strategie op de lange termijn effectief is, is in de ogen van Tocqueville en Campbell een vraag.

Doorwerking van het geloof

Zag Tocqueville dan helemaal geen mogelijkheden voor een productieve verbinding tussen religie en politiek? Zeker wel. In de visie van Tocqueville werkt het geloof door in de individuele overtuigingen van mensen, ook in politieke overtuigingen. Daardoor werken die overtuigingen op een indirecte manier door in de politieke besluitvorming, waar iedere burger als gelijke van de andere burger geldt. Het is die houding die volgens Tocqueville op lange termijn de menswaardigheid het beste beschermt.5

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert

Niels de Leeuw is religiewetenschapper, publicist en docent levensbeschouwing en Global Perspectives in Den Bosch

#Tocqueville #David Campbell #kerk #religie #christendom #atheisme #Amerika

Noten:

  1. M. Jones, “In 2020, 47% of U.S. adults belonged to a church, synagogue or mosque.” Geraadpleegd op 30-4-2021 via https://news.gallup.com/poll/341963/church-membership-falls-below-majority-first-time.aspx.
  2. Gabatt, “Allergic reaction to US religious right' fueling decline of religion, experts say.” Geraadpleegd op 30-4-2021 via https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/americans-religion-rightwing-politics-decline.
  3. Campbell, G. Layman & J. Green (2021), Secular Surge: A New Fault Line in American Politics. University Press: Cambridge 2021, pp. 107-137
  4. de Tocqueville (1835 en 1840), Over de democratie in Amerika (integrale editie, vijfde druk), Lemniscaat: Rotterdam 2019, pp. 321-322.
  5. de Tocqueville (1835 en 1840), Over de democratie in Amerika (integrale editie, vijfde druk), Lemniscaat: Rotterdam 2019, p. 752