Tijd voor een waardige samenleving

Datum bericht: 22 oktober 2019

Door Ignace de Haes

Bij de expertisemeeting “Waar waarden verbinden” op 4 april in de Ridderzaal in Den Haag ben ik organisatorisch betrokken geweest. Het begrip ‘waarden’ klinkt abstract. Zelf denk ik bij dit woord meteen aan de vraag: wanneer is iets waardig of onwaardig? Dat maakt het concreet. De beroemde Oostenrijkse psychiater Viktor Frankl (1905-1997) heeft over waardigheid veel geschreven.

Frankl heeft de concentratiekampen van de Tweede Wereld overleefd. Direct na de oorlog publiceerde hij zijn boek De zin van het bestaan. Hij schrijft daarin dat zelfs bij de meest verschrikkelijke, onwaardige omstandigheden je altijd nog de tijd hebt om te bedenken hoe je je daartoe verhoudt: waardig of onwaardig. Als alles van je afgenomen is, dan heb je nog steeds de geestelijke vrijheid om te beslissen hoe je omgaat met dat wat je overkomt. Hij had zelf ervaren dat concentratiekampgevangenen zich waardig en onwaardig kunnen gedragen. Ook geeft hij voorbeelden van bewakers die zich onwaardig en waardig hebben gedragen. Zijn leven dankt hij vooral aan de laatste groep.

Wij bedenken niet meer of we ons (on)waardig gedragen

Vandaag de dag nemen wij steeds minder de tijd en dus de geestelijke vrijheid om te bedenken hoe wij ons waardig kunnen gedragen. Onwaardig gedrag en onwaardig taalgebruik zijn aan de orde van de dag. Het lijkt zelfs de norm te zijn. Het tempo van de samenleving en de anonimiteit van het internet dragen daartoe bij. Polarisatie en onwaardigheid van de samenleving zelf worden erdoor bevorderd.

Dus reageer niet meteen; neem de tijd voor waardig gedrag

Volgens Viktor Frankl had zelfs in een concentratiekamp het leven zin. Zelfs daar kon je op een waardige manier leven en op een waardige manier met elkaar omgaan. Frankl gaf bewust  geen definitie van waardigheid: ieder mens weet wel of hij zich waardig of onwaardig gedraagt.  
Wel heeft hij een concrete handreiking gedaan om je te helpen je waardig te gedragen. Ook de samenleving wordt daar waardevoller door.

  1. De schepping noodzaakt ons om op een waardige manier verder te scheppen. Dus in alles wat je doet, neem je de tijd om te bedenken of je dat in waardigheid doet.
  2. De waardige liefde is de aller intiemste verbondenheid die er is: niet alleen met je geliefde, maar ook met anderen in je omgeving kun je op een waardige liefdevolle manier omgaan. Dat geldt ook voor de natuur om je heen en de cultuur waarin je leeft. De samenleving heeft waardevolle liefde nodig.
  3. Je kunt op een waardige manier omgaan met lijden. Iedereen krijgt in zijn leven met lijden te maken. Meestal komt het onverwacht. Je kunt op een zorgzame manier daarmee omgaan en vooral anderen die met het lijden te maken hebben op een liefdevolle zorgzame wijze helpen.

Via waardig gedrag stijg je boven jezelf uit

Viktor Frankl geeft ook een manier aan hoe je dit zou kunnen verwezenlijken: via zelftranscendentie. Volgens het woordenboek betekent transcendentie: boven jezelf uitstijgen; het bovennatuurlijke en het bijzondere willen zien.

Bij zelftranscendentie leg je zelf de verbinding met het bijzondere: het bijzondere dat de schepping heeft gebracht, de liefde die je geeft en krijgt, en de zorg voor je omgeving. Op die manier overstijg je jezelf en ga je op een waardige manier met je omgeving om. Als Frankl het heeft over de zin van het bestaan bedoelt hij de zin van een waardig bestaan. Neem de tijd, de geestelijke vrijheid om dat te realiseren, zegt hij.

Ignace de Haes is career service officer en alumni officer bij de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit. Hij schreef ook het boek Bomen over de weg naar Santiago.

Meld je nu aan voor de Tocqueville-nieuwsbrief!

Lees meer over Tocqueville en waarden in de democratie