Titus Brandsma - een leven op het snijvlak van theorie en praktijk

Datum bericht: 22 september 2021

Door Coban Menkveld

De veelzijdige karmelietenpater Titus Brandsma is ondanks zijn grote eruditie zelden als werkelijke geleerde beschouwd. Coban Menkveld legt in dit blog een relatie met de wetenschapsopvatting van Brandsma.

Een duizendpoot

Gedurende zijn leven, maar ook na zijn gewelddadige dood in kamp Dachau, zouden bekenden van Titus Brandsma (1881-1942) hem typeren als een uiterst vriendelijke en behulpzame karmelietenpater, die zijn Friese wortels altijd trouw is gebleven. Titus was een ware duizendpoot: naast zijn religieuze roeping was hij in zijn latere jaren ook actief als hoofdredacteur van het nieuwsblad De Stad Oss, als journalist, als bestuurslid van diverse verenigingen, als rector magnificus (1932-1933) van de Roomsch Katholieke Universiteit Nijmegen en als hoogleraar in de filosofie en de mystiek aan dezelfde Universiteit. Ondanks zijn overweldigende kennis op het vlak van de christelijke mystiek, werd (en wordt tot op de dag van vandaag) Titus daarentegen zelden als een échte geleerde beschouwd. Hoe is dit zo gekomen?

Beeldvorming

Volgens Titus-kenner Rudolf van Dijk O.Carm. (1935-2015) is onze huidige kijk op Titus Brandsma sterk bepaald en gekleurd door het beeld dat diens collega, de taalkundige Jac. van Ginneken S.J. (1877-1945), in zijn herdenkingsrede ter nagedachtenis aan Titus heeft geschapen. Over deze beeldvorming zegt van Dijk onder meer het volgende:

“Titus Brandsma was te heilig om een fatsoenlijke wetenschapper te zijn en zijn falen als geleerde wordt ruimschoots goedgemaakt door zijn heilig leven en zijn heldhaftig sterven. Hiermee wordt geen recht gedaan aan een werkelijkheid die veel gecompliceerder is dan men in deze gedachte verwoord vindt.”1

Ook collega-filosoof Ferdinand Sassen (1894-1971) gaf te kennen dat hij het betreurde dat Titus zich “zo weinig aan wetenschappelijk werk voor de wijsbegeerte heeft gegeven”.2 Als reactie op deze kritiek van Sassen liet Titus beamend weten: “Sassen heeft gelijk. Alleen overschat hij de tijd en de inspanning, die de goede zaken buiten het universitair verband van mij vragen.”.3 Maar was Titus wegens zijn gebrekkige toewijding aan de wetenschap ook een ‘gefaalde’ geleerde? Of ligt deze kwestie toch ‘veel gecompliceerder’, zoals van Dijk ons wil doen geloven?

books-1245690_1280

Contemplatie in actie

Inigo Bocken, de biograaf van de nog te verschijnen intellectuele biografie van Titus Brandsma, laat in deze biografie op overtuigende en onderbouwde wijze zien dat Titus altijd gestreefd heeft naar ‘contemplatie in de actie’. Deze duiding kent een intrinsieke wisselwerking: vanuit contemplatie (= bezinning, reflectie) tot actie (= handelen) overgaan en omgekeerd vanuit actie tot contemplatie komen. Volgens Titus is dit precies de dynamiek die de mysticus zoekt: de vervlechting (= verwevenheid, bevruchting) van theorie en praktijk. Naast de mysticus streeft ook de échte wetenschapper/geleerde/intellectueel naar deze dynamiek, aldus Bockens interpretatie van Titus’ wetenschapsvisie. Met andere woorden: voor Titus beperkt het academische leven zich niet tot de muren van het universiteitsgebouw, maar kan de contemplatie (de theorie) juist ook vanuit de actie (de alledaagse, niet-academische praxis) gestalte krijgen. Mystici, geleerden en intellectuelen zouden volgens Titus bovendien ook een voortrekkersrol moeten hebben, als het gaat om sociaal-maatschappelijk engagement. Voor Titus betekent een dergelijke vorm van engagement niets anders dan: vanuit contemplatie tot actie aangezet worden en vice versa. Dit is immers een denkbeweging die mystici, geleerden en intellectuelen zich door dagelijkse oefening volstrekt eigen hebben gemaakt.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Coban Menkveld is theoloog en religiewetenschapper. Sinds augustus 2020 is hij werkzaam als assistent-biograaf van de nieuwe (intellectuele) biografie over Titus Brandsma en als medewerker verbonden aan het Titus Brandsma Instituut. 
Menkveld is tevens organisator van de Reeks Bossche Kringgesprekken.

#Tocqueville #Titus #Brandsma #Theorie #Praktijk #Wetenschap #Biografie #Karmeliet #Pater

Voetnoten:

1.Zie Inleiding, blz. 6. In: Ginneken, J. van: ‘Aldoor een gelukkige mensch…’ – Herdenkingsrede ter nagedachtenis aan prof. dr. Titus Brandsma O.Carm., door prof. dr. Jacques van Ginneken SJ, gehouden tijdens een bijzondere rouwzitting van de senaat der Katholieke Universiteit Nijmegen op woensdag 23 september 1942. Ingeleid, uitgegeven en geannoteerd door Rudolf van Dijk O.Carm. Met een voorwoord van Sanny Bruijns O. Carm. Boxmeer 2013. https://nederlandscarmelitaansinstituut.nl/wp-content/uploads/2018/01/rvk22.pdf.

2. Meijer, B.: Titus Brandsma. Bussum 1951, blz. 46. https://nederlandscarmelitaansinstituut.nl/wp-content/uploads/2018/02/Brocardus-Meijer.pdf.

3. Ibid.