Tocqueville en Chevalier: Twintigers op rondreis door de Nieuwe Wereld

Datum bericht: 24 juni 2021

Door Wim de Jong

Politiek denker Tocqueville en visionair technicus Chevalier maakten beiden een reis naar het inspirerende Amerika. Na terugkomst werden ze geprezen om hun expertise waarna beiden een politieke carrière nastreefden. De twee mannen kwamen ogenschijnlijk tegenover elkaar te staan in hun opvattingen over democratie: zou een moderne staat bestuurd moeten worden door een apolitiek bestuur bestaande uit experts? Of moet deze geregeerd worden door een democratisch gekozen volksvertegenwoordiging? Een dilemma dat tot op de dag van vandaag nog deel uitmaakt van het politieke debat.

Sinds hun ontstaan vormen de Verenigde Staten een inspiratiebron voor Europeanen. De Europeanen wilden ontdekken wat ze konden leren van dit ‘maagdelijke’ land om hun eigen land klaar te maken voor de moderne tijd. De jonge jurist Alexis de Tocqueville (1806-1859) is een van de beroemdste reizigers, naast Max Weber en Abraham Kuyper. Een minder bekende reiziger was de econoom, ingenieur en politicus Michel Chevalier (1806-1879), tevens landgenoot van Tocqueville; anders dan Tocqueville was hij geen aristocraat, maar afkomstig uit de lagere middenklasse.

Twee reizigers

Tocqueville reisde in 1831 negen maanden rond door Amerika om het gevangenissysteem te bestuderen. Chevalier werd tussen 1834 en 1836 ook door de Franse regering op pad gestuurd. Zijn opdracht was om het spoorweg- en kanalensysteem in de nieuwe republiek in kaart te brengen. Hij bracht daarvan verslag uit in zijn populaire Lettres sur l’Amérique du Nord. In dat verslag introduceerde hij onder andere het onderscheid tussen de ‘yankee’ en de ‘Virginiaan’. Beide jongemannen maakten een diepgaande analyse van het Amerikaanse experiment. Hieruit trokken ze lessen voor de tussen revolutionaire en conservatieve idealen verscheurde Franse samenleving. De onderwerpen die deze twee enthousiaste reizigers belichtten zijn voor ons nog steeds actueel: de plaats van religie in een moderne samenleving, de omgang met populisme en de moderne klassensamenleving.

map-3409359_1280

Michel Chevalier en het saint-simonisme

Alexis de Tocqueville kennen wij al enigszins, maar wie was nu Michel Chevalier? Deze jonge ingenieur was begin jaren dertig betrokken bij het saint-simonisme. In deze stroming verenigde een elite van moderne wetenschappers (ingenieurs), geëmancipeerde arbeiders en vrouwen zich in een gedroomde, meritocratische broederschap. De saint-simonistische sekte deed aan vrije liefde en liep naakt door Parijs. Zij predikte radicale seksegelijkheid en universele liefde, het afbreken van grenzen en mondiale verbondenheid.

Van beklaagdenbank naar overheidsopdracht

Al snel riepen de autoriteiten een halt toe aan deze groep gezagsondermijnende idealisten. In de rechtszaal waar zij zich moesten verantwoorden traden de saint-simonisten binnen in felgekleurde kostuums, hymnen zingend over liefde en broederschap. De jonge Michel hield een urenlang betoog waarin hij de autoriteiten voor kruideniers en hypocrieten uitmaakte, omdat zij tegen vrije liefde waren, maar wel prostituees bezochten. Toen hij na zes maanden op vrije voeten kwam, zaten die autoriteiten met hem in de maag: hij was wel een alumnus van de prestigieuze École Polytechnique. Zij moesten dus zorgen dat hij zich nuttig ging maken voor de Franse samenleving. Minister Adolphe Thiers kwam op het briljante idee om Chevalier op reis te sturen om de moderne infrastructuur, waarin de VS vooropliepen, te bestuderen. Chevalier zag veel meer van Amerika dan Tocqueville. Hij reisde ook door Mexico en Canada. Door zijn opdracht en achtergrond was hij bovendien meer gericht op economische thema’s en minder op het politieke systeem, zoals Tocqueville dat was.

Michel_Chevalier_(1808-1879)

foto: Michel Chevalier

De jurist en de ingenieur

Beide jongemannen maakten na hun beroemde reizen carrière. Ze hebben elkaar ongetwijfeld gekend. Tocqueville was volksvertegenwoordiger. Tussen 1848 en 1851 was hij kort minister van Buitenlandse Zaken. Tocqueville kon de staatsgreep in 1851 door de neef van Napoleon Bonaparte, Napoleon III, niet accepteren.

Chevalier was na zijn Amerikareis zijn wilde haren kwijt. Hij werd juist een belangrijke economische raadgever onder Napoleon III. Als saint-simonist geloofde hij dat experts de samenleving van bovenaf moesten hervormen. De grootschalige publieke werken onder Napoleon III pasten daar naadloos in: het geometrische stratenplan van Parijs getuigt ervan. Aan het eind van zijn leven stortte Chevalier zich op de Kanaaltunnel. Dit was typisch het soort ‘utopisch’ plan waar de saint-simonisten patent op hadden. Dik een eeuw na zijn dood werd de tunnel realiteit. Chevalier publiceerde in 1844 ook over het idee van een Panamakanaal.

Tocqueville zag de opkomst van een centralistische staatsmacht juist als een van de grote risico’s van het proces van nivellering dat hij ontwaarde in de moderne democratische samenleving. Een autoritair bewind, dat op grote schaal onteigeningen pleegde in dienst van de ‘vooruitgang’, was voor hem als liberale conservatief een schrikbeeld. In een brief schreef Tocqueville dan ook dat zijn land dat

‘in de laatste 34 jaar is vergeten hoe bureaucratisch en militair despotisme eruitziet, er nu weer van mag proeven, en dit keer zonder de saus van grootheid en glorie’.1

Democratie of apolitiek bestuur?

De tegenstelling tussen Chevalier, die als saint-simonist meer geloofde in apolitiek bestuur, en de politiek denker Tocqueville, die juist vond dat een moderne staat moest worden geregeerd door een democratisch gekozen volksvertegenwoordiging, is hoogst actueel: de neiging bij de politieke elites in bijvoorbeeld de Europese Unie (waar Chevalier al van droomde) is ook om eigenlijk alles aan experts over te willen laten. De vraag voor Tocqueville en Chevalier was net als voor ons of wij een echte politieke democratie willen, die misschien minder snel problemen oplost of dat wij experts zonder of met minder democratische legitimiteit laten beslissen. Het politieke dier Tocqueville en de visionaire technicus Chevalier gaven dus een verschillend antwoord op dat terugkerende dilemma.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Wim de Jong is politiek historicus en politiek filosoof.

#Tocqueville #Chevalier #Frankrijk #Amerika #economie #politiek #staatsbestel #centralisme #democratie #dilemma #vertegenwoordiging

Voetnoot:

1. André Jardin, Tocqueville. A biography (Baltimore, ML: Johns Hopkins 1998/1984), 461.