Tocqueville, de politieke Pascal

Datum bericht: 25 augustus 2021

Door Maurits Potappel

Wie was Tocqueville's inspirator voor zijn ideeën over materialisme en rationalisme? Maurits Potappel betoogt dat landgenoot Blaise Pascal deze rol bekleedde. Beide mannen vertonen veel overeenkomsten, zowel in hun manier van leven als in hun manier van denken. In het eerste deel van een tweeluik verkent Potappel de invloed die Pascal heeft gehad op Tocqueville.

Alexis de Tocqueville (1805-1859) is op meerdere manieren diepgaand beïnvloed door zijn landgenoot Blaise Pascal (1623-1662). In dit tweeluik onderzoek ik wat de invloed van Pascal op Tocqueville is geweest. Ik ga vooral in op de kritiek op het materialisme en het rationalisme die Tocqueville van Pascal heeft overgenomen.

Twee eeuwen voordat Tocqueville het levenslicht zag, leefde in Frankrijk een genie met de naam Blaise Pascal. Blaise werd in 1623 geboren in het dorp Clermont-Ferrand in het midden van Frankrijk. Op driejarige leeftijd overleed zijn moeder en toen Blaise acht jaar oud was, verhuisde hij met zijn vader en twee zussen Gilbert en Jacqueline naar Parijs. Pascal was wonderlijk begaafd en werd door zijn vader geschoold in de wiskunde. Op dit gebied heeft hij grote bijdragen geleverd door de uitvinding van de eerste mechanische rekenmachine en de stelling van Pascal. Toen zijn vader in 1651 stierf, trad zijn zus Jacqueline als zuster in het cisterciënzerinnenklooster Port-Royal in Parijs. Blaise begon zich door deze twee gebeurtenissen en de veelvuldige gesprekken met zijn zus met grote belangstelling toe te leggen op de theologie. Het klooster Port-Royal was het centrum van de zogenaamde Jansenisten die vooral de zwakte van de mens en de noodzaak van genade benadrukten.


Pensées en de god van de filosofen

Toen Pascal na een betrekkelijk zwaar leven vol met hoofpijn en kiespijn op negenendertigjarige leeftijd stierf, vond men een verzameling aantekeningen. Deze aantekeningen dragen de naam Pensées die na zijn dood uitgegeven zijn. In de Pensées voert Pascal een gesprek met God, zichzelf en de lezer. Hij schreef over de grootheid en de ellende van de mens, de ijdelheid en het materialisme dat hij waarnam om zich heen en de zoektocht van zijn geloof. Een van de beroemdste fragmenten is de aantekening Mémorial waarin Pascal een godservaring omschrijft die hij had in de nacht van 23 november 1654.

‘’Vuur, vreugde, tranen van vreugde. Jezus Christus. Mijn God is uw God. God, niet van de filosofen, maar de God van Abraham, Izaäk en Jacob.’’

Het zou absurd zijn om te denken dat Pascal zich met deze uitspraak tegen het redelijk denken zou keren zoals weleens beweerd wordt. Pascal was een genie in de wis- en de natuurkunde maar was tastend op zoek naar de grenzen van de rede.* Pascal wilde naast de rede aandacht vragen voor het hart van de mens waar redenen te vinden zijn die de rede niet kent.

light-bulb-4514505_1280


Pascal en Tocqueville

De Vlaamse filosoof Luk Sanders, verbonden aan de ETF in Leuven, heeft in zijn proefschrift aangetoond dat Tocqueville diepgaand beïnvloed is door Pascal.* Tocqueville las Pascal vrijwel dagelijks, schreef hij: ‘’er zijn drie mensen met wie ik elke dag een klein beetje tijd doorbreng; dat zijn Pascal, Montesquieu, en Rousseau’’.* In Over de democratie in Amerika verwijst hij zowel expliciet als impliciet naar Pascal. Zo haalt hij de zogenaamde gok van Pascal aan en prijst hij Pascals liefde voor de waarheid.* Meer impliciet is de manier van schrijven die beiden gemeen hebben. Tocqueville wordt weleens omschreven als een kunstenaar, met een ‘’levendige, directe schrijfstijl doorspekt met gevoel’’.* Ook in persoonlijk opzicht hadden Pascal en Tocqueville veel gemeen. Beiden waren katholiek en beïnvloed door het jansenisme. Zij bleven de moederkerk hun hele leven trouw, ondanks de vele vragen en twijfels die ze hadden. Waar Pascal het geloof verinnerlijkte ondanks zijn twijfel, bleef het geloof voor Tocqueville echter lastig te verinnerlijken door een geloofscrisis en voortdurende twijfel.

Een van belangrijkste manieren waarop Tocqueville door Pascal is beïnvloed, is de wijze waarop Tocqueville aankeek tegenover de verschuiving binnen de filosofie in de richting van een materialistisch en rationalistisch mensbeeld. In navolging van Pascal bekritiseerde hij een zuiver materieel mensbeeld.* Volgens Tocqueville was het materialisme een inherent gevaar van de democratie ‘’want het laat zich perfect combineren met de ondeugd die het meest kenmerkend is voor deze volken’’.* In zijn correspondentie met zijn onderzoeksassistent Arthur de Gobineau (1816-1882) legde Tocqueville uit dat het christendom vooral wijst op het leven na dit leven en de ethiek hiermee een puurdere en hogere betekenis geeft. Het christelijk geloof stelt volgens Tocqueville de menselijke ziel centraal en plaatst de betekenis van de materiële wereld in een rijker perspectief.


Engel noch dier

Naast Pascals kritiek op het materialisme, is Tocqueville beïnvloed door zijn kritiek op het rationalisme. Zo vroeg Tocqueville aandacht voor de irrationele aspecten van de mens. Bij Pascal wordt dit het hart genoemd. Bij Tocqueville komt dit bijvoorbeeld tot uitdrukking in zijn passages over de invloed van de democratie op de gevoelens van de Amerikanen.* Beiden wijzen op de beperktheid van de rede van de mens. De mens moet zijn grenzen kennen. ‘‘De mens is engel noch dier, en het ongeluk wil dat je je als dier gedraagt wanneer je de engel wil spelen’’, schrijft Pascal.* In een tijd waarin hoge idealen en een goed imago van groot belang zijn, is dit een onmisbaar inzicht.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert!

Maurits Potappel is jurist en als fellow verbonden aan het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA waar hij onderzoek doet naar de democratische rechtsstaat.

#Tocqueville #Pascal #Pensées #democratie #materialisme #deugden #rationalisme #inspiratie

*De noten zijn beschikbaar bij de redactie.