Tocqueville en besturen met commitment

Datum bericht: 9 juni 2021

Door Walter Hamers

Maatschappelijke organisaties slaan de handen ineen om vanuit een bottom-up strategie tot een samenwerking te komen in de domeinen van wonen en zorg: de Moderne Devotie. Wat zijn de motieven van de Moderne Devotie? In welk opzicht is de inspiratie van Tocqueville hierin te herkennen?

Tocqueville sprak over sterke instituties die een democratie dragen. Bottom-up gebouwde instituties lijken de democratie beter te stutten dan top down.1 Dat geldt niet alleen voor politieke instituties, maar ook voor maatschappelijke organisaties. In de aanloop tot de moderne verzorgingsstaat is de maatschappelijke inbedding van veel van die laatste organisaties verzwakt en zijn zij dicht tegen de overheid aangekropen. Nu deze organisaties meer op afstand van de overheid komen te staan, is de vraag hoe zij een eigentijdse manier hun roots kunnen hervinden. In Nijmegen slaat een aantal organisaties in de geest van Tocqueville de handen ineen.

Wonen en zorg, en nog veel meer

Het initiatief richt zich op wonen en zorg. Naast wooncorporaties doen bijvoorbeeld ook zorgorganisaties in de ouderenzorg, verslavingszorg en maatschappelijke opvang mee. Dat geldt ook voor de GGZ en organisaties voor mensen met een beperking. In totaal gaat het om 12 bestuurders van zulke organisaties en om één predikant. Juist nu veel taken op het sociale terrein van het Rijk en de provincie zijn overgeheveld, zijn er voor de zorgvragers ingrijpende veranderingen. Daarbij komen ook forse bezuinigingen. Het is dus van praktisch belang dat de bestuurders de handen ineenslaan.

apartments-1845884_1280

Inspiratie

Waardoor worden deze bestuurders gedreven? De drijfveer van hun samenwerking is een innerlijk commitment.Het is een commitment dat voortkomt uit een diepgewortelde overtuiging die energie geeft, zonder dogmatisch te worden. De bestuurders hebben daarvoor een wat klassiek klinkend motto gekozen: Moderne Devotie. Devotie betekent in wezen ‘toewijding’.

Met een woord uit het Latijn heet de samenwerking: collatio. Het onderlinge gesprek vindt plaats op basis van steeds één specifiek geval. Dat kan dan exemplarisch zijn voor soortgelijke gevallen. Daardoor overstijgt de bespreking dat specifieke enkele geval. Het bijzondere van het gesprek is dat iedereen deelneemt op basis van de eigen betekenisgeving, de eigen positie en het eigen perspectief. Daardoor wordt het besproken geval vanuit uiteenlopende invalshoeken belicht. De bestuurders zetten zichzelf op het spel in de ervaren werkelijkheid van gelaagdheid van waarden, activiteiten, belangenafweging en besluitvorming. Zij omarmen Aristoteles en zijn ‘praktische wijsheid’: als het niet mogelijk is te weten wat ‘waar’ is of ‘onwaar’ is, is handelen in de praktijk nodig om daar achter te komen.

Commitment in de praktijk

Deelname aan de Moderne Devotie is niet vrijblijvend. Het gaat om een hele dag, een vrijdag- tot zaterdagmiddag eens in de twee maanden.3 Een van de deelnemers reikt dan een dilemma aan uit de eigen organisatie. De andere deelnemers vullen dit aan met gelijksoortige dilemma’s uit de eigen organisaties die tevoren zijn opgezocht en voorbereid en natuurlijk met de eigen ervaringen daarmee. Het doel is te komen tot een concrete oplossing. Daarbij wordt ervaren hoe lastig het in de praktijk vaak is om die uit te voeren. Niet altijd lukt dat laatste. Maar altijd is het leerzaam. Ook wordt gekeken of de gevonden oplossingen breder toepasbaar zijn. Tussen de tweemaandelijkse bijeenkomsten wordt in tweetallen ‘actieonderzoek’ uitgevoerd. De overheid zit niet aan tafel. Af en toe wordt zij wel uitgenodigd vanwege haar verantwoordelijkheid voor de systemen. De Moderne Devoten blijven betrokken op de praktijk.

Een voorbeeld

Waar gaat het nu concreet om? Een voorbeeld is het geval van een jongen met een bipolaire stoornis in een instelling. De instelling is er voorstander van dat de jongen probeert om een tijdje zelfstandig te wonen. De wooncorporatie werkte mee aan een huurcontract. Wie voorziet in de huurkosten wanneer de jongen tussentijds ‘even’ een paar maanden terug moet naar de instelling?
Voor de zorgvrager van de ene organisatie valt de maatregel positief uit, maar het gaat op kosten van de andere organisatie. Dat soort situaties komt vaker voor. De Moderne Devotie probeert dan vanuit het collectief een compensatie te vinden. Wanneer dit niet lukt, neemt een van de deelnemende organisaties dat op zich. Natuurlijk heeft die bestuurder dan wel iets uit te leggen.

connect-316638_1280

Bestuurskamers met hart voor de praktijk

Er zijn vele voorbeelden van mensen die tussen wal en schip vallen. De Moderne Devoten zien dat en stappen uit de afzonderlijke bestuurskamers om samen praktische oplossingen te vinden. Zij beseffen dat betekenisvol werk in deze zin zich buiten die bestuurskamers afspeelt, zeker nu in tijden van verandering. Een beetje zoals de moderne devoot aan het einde van de 14de eeuw de interpretatie van heilige teksten inruilde voor actief praktijkwerk, zo zetten de Moderne Devoten zich in voor waardige zorg en huisvesting van mensen tijdens een systeemverandering. Zij doen dat vanuit toewijding aan de publieke zaak: in de zin van het samen oplossen van gezamenlijke problemen en met het inzicht van Tocqueville dat deze publieke zaak het voornaamste slachtoffer kan zijn van het nalaten daarvan. Tocqueville wees immers al op de paradox dat een vrije, maar individualistische samenleving een sterke centrale overheid oproept, die vervolgens het individualisme in toom probeert te houden door veel gedetailleerde regelgeving en intensieve controle.

Tocqueville en de Moderne Devotie

De bestuurders van de Nijmeegse Moderne Devotie hebben het gevoel behoorlijk verbonden met de dagelijkse praktijk van het eigen bestuurswerk. Daar wordt in gezamenlijkheid ook voortdurend verder aan gewerkt. De inspiratie van de Moderne Devotie helpt ook om veel meer vanuit de gezamenlijkheid naar oplossingen voor actuele vragen te kijken en in die gezamenlijkheid ook in actie te komen. Dit mooie project hoopt dat het in de geest van Tocqueville bottom-up aan het (ver)bouwen is.

Vond je dit een boeiende blog? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Walter Hamers is bestuurder van Woningstichting Talis en mede-initiatiefnemer van de Moderne Devotie.

#Tocqueville #verzorgingsstaat #instituties #Moderne #devotie #middenveld #zorg #wonen #samenleving #samenwerking

Voetnoten:

1.Sophie van Bijsterveld, ’Geliefd en verafschuwd: instituties’ (5 juni 2019), in Sophie van Bijsterveld, Sebastian Lenders (red.), Tocqueville Blogboek 2021,  https://www.ru.nl/tocqueville/blog/blogboek/.

2. Inigo Bocken, ‘Spiritualiteit van het Gemene Leven. De Moderne Devotie als sociale spiritualiteit’, in: Inigo Bocken, Herman Westerink (red.), Portretten van sociale spiritualiteit, Berne Media, Heeswijk-Dinther: Nijmegen 2018.

3. Het project wordt begeleid door Albert Jan Kruiter, auteur van Mild Despotisme, Democratie en verzorgingsstaat door de ogen van Alexis de Tocqueville, Van Gennep: Amsterdam 2010.