Vrijheid van de kinderen Gods

Datum bericht: 13 mei 2020

Door René Grotenhuis

René Grotenhuis, voormalig directeur van Cordaid, vergelijkt twee concepties van vrijheid. De dominante definitie van vrijheid is het kunnen verwijderen van belemmeringen. Daarmee wordt vrijheid een functie van macht. Wat kunnen we echter leren van de christelijke conceptie van vrijheid?

Vrijheid is een gekoesterde waarde

Vrijheid is misschien wel de meest gekoesterde waarde van onze moderne tijd, zoals Ad van der Helm terecht constateert in zijn recente bijdrage op deze site. “Zeggen wat je denkt en doen wat je wilt,” drukt voor veel mensen uit wat vrijheid voor hen betekent: niet beknot en begrensd worden, vanuit jezelf leven zonder dat je je daarbij hoeft te laten beperken door wat anderen vinden. Vrijheid komt heel dicht in de buurt van dat andere begrip dat ook zo wordt gekoesterd: autonomie. Een autonoom mens stelt zichzélf de wet en worstelt met loyaliteit aan wetten en regels die hij of zij niet zelf bedacht heeft: die zijn overbodig of in elk geval niet op hem of haar van toepassing.

Bevrijding

Vrijheid is daarmee een proces van bevrijding, van je ontdoen van wat belemmert in het realiseren van je eigen autonome levensperspectief. Dat kan een langdurig proces zijn. Jezelf bevrijden van een je positie als werknemer waarin managers en directeuren bepalen wát je moet doen en hóe je dingen moet doen, kan lang duren. En het verwerven van financiële onafhankelijkheid, waarin geld geen belemmering meer is om je leven zo in te richten als je dat graag zou willen, is voor de meesten niet eens weggelegd.

Vrijheid als het hebben van macht

Het problematische van deze invulling van vrijheid en deze opvatting van autonomie is dat vrijheid een functie wordt van macht. In deze mensopvatting ben ik vrij in de mate waarin ík in staat ben de barrières op te ruimen die mijn autonomie begrenzen. Het streven naar vrijheid is daarmee ook een streven naar macht: politieke macht, financiële macht, publicitaire macht of culturele macht. Macht is in deze zin dan ook geen vies woord. Sterker nog: macht is nastrevenswaardig en aantrekkelijk. De kwalijke kanten van macht zien wij natuurlijk wel en die keuren wij dan ook af (zie #metoo). Maar wat wij dan vragen is controle en beheersing van die macht; niet om het afzien daarvan.

blog_rené_grotenhuis_waarden_normen_tocqueville_vrijheid_christendom_verlossing_macht

Vrijheid begint bij verlossing

Het christelijk begrip van vrijheid begint bij verlossing: wij zijn vrij omdat wij verlost zijn in Christus. Dat verstaan van vrijheid verschilt op twee punten wezenlijk van het moderne verstaan van vrijheid. Allereerst is verlossing iets wat geschonken is. Het is genade die om niets gegeven wordt. De vrijheid van de kinderen Gods is niet iets wat zij zelf verworven hebben door barrières die op hun weg lagen op te ruimen en ballast overboord te zetten. Het is hun gegeven. Er is dus geen macht voor nodig om vrijheid te verwerven. Het gaat om het vermogen om te ontvangen.

Het tweede belangrijke verschil is dat de vrijheid van de kinderen Gods niet iets is dat wij aan het eind realiseren als wij alles wat ons belemmert, hebben kunnen opruimen. Het is een gave die ons al bij de realisering van ons leven meegegeven wordt, vanaf het allereerste begin dus. Die ervaring van verlossing is de basis voor een leven in respect voor anderen en dus in het afzien van macht. Macht is niet nodig om vrijheid te realiseren; verlossing is nodig om af te zien van macht.

De Westerse vrijheidsagenda universeel?

In mijn werk voor ontwikkelingsorganisatie Cordaid meen ik te hebben kunnen zien dat veel mensen buiten het Westen zich niet zo identificeren met onze vrijheidsagenda. Zij ervaren hoe beperkt hun macht is, politiek, economisch of cultureel. Vrijheid in onze Westerse betekenis, dat wil zeggen vrijheid als functie van macht, is daarom niet verbonden met hun levenservaring en levensambitie.

Religies en culturen als gesprekspartners

De vanzelfsprekendheid waarmee wij denken te weten wat vrijheid is als universeel begrip en dat het een nastrevenswaardig goed is, verdient kritische reflectie. Religies en andere culturen zijn waardevolle gesprekspartners in die reflectie.

René Grotenhuis studeerde systematische theologie in Utrecht en was in 2003-2013 CEO van de katholieke ontwikkelingsorganisatie Cordaid. Sinds 2013 is hij associate researcher aan de Universiteit Utrecht.

Meld je nu aan voor de Tocqueville-nieuwsbrief!

Lees meer over Tocqueville en vrijheid

Tags: vrijheid, christendom, verlossing, macht, universele waarden