Zingeving: luxe of noodzaak?

Datum bericht: 10 februari 2021

Door Fred van Iersel

Is zingeving een voorwaarde voor het materiële bestaan? Of komen mensen pas aan zingeving toe als zij hun primaire behoeften aan de onderkant van de Maslow piramide hebben voldaan? Theoloog en hoogleraar Fred van Iersel gaat in deze nieuwe blog diep in op deze kwestie.

Hoe staan wij als Nederlanders er eigenlijk voor op het gebied van de zingeving?
Onze cultuur heeft al enige decennia een welvaarts- en welzijnspeil bereikt dat de vraag naar zingeving tot de kers op de taart maakte. Een klassiek voorbeeld van de diepe invloed van welvaart op cultuur is het culturele succes van de behoeftepiramide van de motivatiepsycholoog Maslow. Volgens Maslow dienen mensen eerst hun fysieke levensbehoeften te vervullen, dan de psychosociale en pas op de top van de piramide komen de ´zelfactualisatie´ en de ‘zelftranscendentie’: de kers op de taart. Eeuwenlang leefden mensen echter met een mensbeeld dat hieraan precies tegengesteld was: de zingeving maakt het voorzien in de andere behoeften zinvol. Zingeving draagt bovendien in constitutieve zin bij aan geestelijk welzijn. Dan staat de piramide van Maslow dus op zijn kop.

Luxe of noodzaak?

Inmiddels zijn welvaart en welzijn zo aanlokkelijk geworden dat wij deze ‘eeuwig’ willen voortzetten; zij stellen ons prima in staat tot zelfactualisatie (een hoog niveau bij Maslow) en tot het overstijgen van onszelf (een nog hoger niveau). Maar er is een keerzijde: deze visie op zingeving en motivatie kan de mens en zijn cultuur in zijn geestelijke weerbaarheid aantasten.

Precies dit is de laatste paar jaar een cultureel thema geworden. Zingeving blijkt niet de kers op de taart, maar een voorwaarde voor het omgaan met problemen. Daarom staat ‘resilience’ (weerbaarheid) nu overal hoger op de cultuurpolitieke agenda. Deze veerkracht is een sleutelcomponent in zingeving. De mens die deel uit maakt van een cultuur die uitgaat van Maslows piramide lijkt niet voldoende weerbaar, niet ‘resilient’. Heeft dat te maken met de benadering van zingeving als kers op de taart?

Christendom

Het kan de moeite lonen om eens opnieuw het christendom onder de loep te nemen als bron van ‘zingeving’.

Het christendom biedt redenen om voluit te leven en er tegelijk erop te vertrouwen dat niet alles in dit leven vervuld hoeft te worden. Als het goed is, sterkt het christelijk geloof de eigenwaarde en vermindert dit geloof het belang van totale zelfcontrole.

Dat hangt samen met de manier waarop het christelijk geloof naar het leven zelf kijkt – en hoe het naar de dood kijkt. Het christelijk geloof ziet de oorsprong en bestemming van mensen in de universele en eeuwige liefde van God. In het christelijk geloof heeft de dood niet het laatste woord in een mensenleven: Gods liefde reikt over die grens heen. De dood is reëel, maar niet meer almachtig en dus minder vreeswekkend.

stained-glass-1181864_640

Het eeuwig leven in liefde dat het christendom predikt, was er vóór ons leven, is er tijdens ons leven en is er – bezien vanuit ons die nu leven - ‘na’: het duidt een dimensie en kwaliteit van bestaan aan die de tijd overstijgt. Eeuwigheid is dus – christelijk verstaan - niet een constructie van een ‘vierde tijd’ na ons verleden, heden en kenbare toekomst. In het christelijk beeld van eeuwig leven is het leven op aarde zeer waardevol, maar behoeft het voltooiing door de kwaliteit die met ‘eeuwig leven’ wordt aangeduid: God schenkt als Schepper de mens de waardigheid, versterkt die als Verlosser door mens te worden en voltooit na de dood de liefde.

Wat ‘het’ leven zinvol maakt of wat ‘mijn’ leven zin geeft, blijkt dan niet zozeer een abstracte, cognitieve constructie van een ‘doel’ voor mensen die verder alles al hebben, maar een primaire levensvoorwaarde die ons hele bestaan raakt. Die levensvoorwaarde heet liefde. ‘Sterk als de dood is de liefde,’ bezingt het Bijbelse Hooglied. De Franse filosoof Gabriel Marcel voegde hieraan toe: ‘aimer quelqu’un, cela veut dire: tu ne mourras pas’: ’van iemand houden wil zeggen: jij zult niet sterven’.

Wat het christelijk geloof ons kan leren is in deze liefde vertrouwen te stellen (erin te ‘geloven’, heet dat in Bijbelse zin) en onze levensloop op basis daarvan te duiden. Dat kan omdat, zoals de Deense filosoof Kierkegaard al schreef, het leven voorwaarts geleefd, maar achterwaarts begrepen wordt.

Vond je dit interessant? Leer meer in het Radboud Reflects event Tocqueville en de moderne democratie op 16 februari en lees de maandelijkse Blog Alert.

Fred van Iersel is katholiek theoloog en als bijzonder hoogleraar verbonden aan Tilburg University. Daarnaast is hij professor for social encyclicals aan het International Institute Canon Triest in Gent (B.). Tussen 2002 en 2011 was hij hoofdaalmoezenier van het rooms-katholieke justitiepastoraat bij de Dienst Justitiële Inrichtingen.

#Tocqueville #zingeving #liefde #eeuwigheid #sterfelijkheid #waardenennormen #vrijheid #geluk #piramidevanMaslow