Zingeving als overheidstaak en burgerplicht?

Datum bericht: 16 september 2020

Door Hans Schilderman

Wat is de link tussen zingeving en burgerschap? Is zingeving iets puur persoonlijks of kan de overheid er ook een rol in spelen? Hoogleraar Religiewetenschap Hans Schilderman past dit dilemma toe op de gezondheidszorg - en laat ook Tocqueville hierover aan het woord.

Ofschoon ik geen expert ben in het denken van Alexis de Tocqueville, weet ik vrij zeker dat hij het woord zingeving (‘sense’, ‘signification’) in zijn studies niet als een begrip hanteerde. Natuurlijk, hij kende het destijds ook niet in de betekenis die wij er nu aan toekennen. De populariteit die het woord nu heeft als aanduiding van het persoonlijk realiseren van een jezelf juist overstijgende waarde, sluit echter wel degelijk aan op de kern van het werk van Tocqueville.

Ethos

Bekend is immers dat hij in zijn denken telkens de balans zocht tussen individuele vrijheid tot zelfbepaling én aanvaarding van een systeem dat daaraan juist ook grenzen stelt. Het ethos – het geheel van gewoonten van een volk – speelt in de handhaving van die balans een belangrijke rol.

Tocqueville onderscheidt daarin een emotionele kant - ‘les habitudes du coeur’ – die een aanvaarding van de bestaande orde beklemtoont, en een motivationele kant – ‘les habitudes de l’esprit’- die de drive vormt waardoor het ethos verandert, innoveert, en bijgesteld wordt. De eerste kant trof hij wellicht eerder in Frankrijk aan; de tweede zijde die hij zo bewonderde, eerder in de jonge Verenigde Staten.

Zingeving en democratie

Een moderne democratische rechtsstaat is gediend met een persoonlijke cultuur van zingeving. Zo kunnen individuen zichzelf opvatten als deel van een politieke consensus en tegelijkertijd gewapend blijven tegen een ‘tirannie van de meerderheid’. Burgers zijn ‘political agents’ die op grond van de waarden die zij voelen, besluiten nemen met het oog op gedeelde doelen. De persoonlijke kant daarvan is precies zingeving, het vermogen om iets te willen op grond van motieven, en dat vervolgens ook te bereiken in oogmerken van het sociale verkeer.

In de Engelse aanduiding van het begrip betekenis wordt dat onderscheid mooi duidelijk: ‘meaning’ verwijst naar motieven van handelen en ‘purpose’ naar de doelen ervan. Daar valt nog veel meer over te zeggen maar daarvoor verwijs ik graag naar klassieke handelingstheoretische denkers als Weber, Mead, Schütz, Parsons en Habermas.

Zingeving en burgerschap

Hoe dan ook is zingeving ook voor een besef van burgerschap een onmisbare voorwaarde. Tocqueville beaamt dat in zijn werk op tal van plekken impliciet door te verwijzen naar het belang van religie voor het in stand houden van een vitale rechtsstaat. Maar ook in meer seculiere samenlevingen is betekenisverlening van cruciaal belang. Het is verondersteld in wat wel de ‘praktische rede’ heet - oordeelskracht of rationaliteit van ‘common sense’ – zoals die geborgd wordt door grondrechten als ‘freedom of thought, conscience and religion’. Met andere woorden, het zingevend verband van diep gevoelde waarden, wilsbesluiten en plannen van actie vormt de kern van een politiek levensvatbare liberale samenleving.

Home gedachtegoed

Zuurstof onthouden of toedienen?

Het politieke belang van zingeving betekent niet direct dat de overheid ook tot taak heeft om dat belang te bevorderen. Tocqueville waarschuwt hier ook voor: het inbouwen door overheden van institutionele voorzieningen om de zingeving van haar burgers te ontwikkelen haalt de zuurstof uit de ‘habitudes de l’esprit’.
Tegelijkertijd ontkomen overheden er niet aan om zich te mengen in de zingeving van haar burgers. Wetgeving en regulering veronderstellen en beogen zingeving maar snoeren precies daardoor vaak ook de motivatie en het initiatief van de burger. Hier ligt echt wel een structurele problematiek die bovendien cultureel en situationeel varieert.

Gezondheid: verantwoordelijkheid van burger of overheid?

Laat ik dat eens illustreren aan de hand van de gezondheidszorg. Wij geven er jaarlijks 100 miljard euro aan uit, hetgeen de toegekende waarde aan gezondheid illustreert. Dat de kwaliteitsborging ervan voorschriften, normen en procedures vergt, spreekt vanzelf. De afgelopen tien jaar is er daarin wel wat veranderd. Zo is verantwoordelijkheid voor gezondheid minstens optisch verschoven van arts naar patiënt, die nu geacht wordt om leefstijlverantwoordelijkheid te dragen en een positief concept van gezondheid te ontwikkelen. Daarmee wordt de patiënt dus op eigen zingeving aangesproken. De overheid, en in haar gevolg zorginstellingen, verzekeraars en huisartsen, hebben daarmee uiteraard het goede voor, maar beogen ook controle en kostenbeheersing.

mask-4898571_1280

De beeldvorming over het verschuiven van gezondheidsverantwoordelijkheid van arts naar de burger wordt echter direct weer verlaten wanneer dat opportuun is. Een actueel voorbeeld daarvan vormt de regelgeving rond de corona pandemie, waarin overheden de gezondheidsadviezen van de medische stand bijna voetstoots tot wet verklaren. Dat valt in dit geval uiteraard goed te begrijpen. Het toont echter ook aan hoe eenvoudig overheden ingrijpen in de zingeving van haar burgers zonder deze daarin zelf wezenlijk te betrekken.

Overheidstaak en burgerplicht?

Zingeving is daarmee kennelijk overheidstaak maar ook een morele burgerplicht. Hoe moeten wij daarbij het midden vinden tussen het vertrouwen op eigen initiatief en bescherming door het bevoegd gezag? Het is de twijfel en de balans maar tevens de opdracht die het denken van Tocqueville kenmerkt. En het is een motief om zijn werk te blijven raadplegen in brandhaarden van de politieke actualiteit.

Hans Schilderman is hoogleraar Empirische en praktische religiewetenschap aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Vanuit zijn persoonlijke leeropdracht 'religie en zorg' is hij daarbij in het bijzonder geïnteresseerd in de betekenis van religie voor levenskwaliteit in situaties waarin mensen lichamelijk en geestelijk lijden. Daarnaast is hij hoofdredacteur van Handelingen, het vaktijdschrift voor praktische theologie en religiewetenschap.

Tags: Tocqueville, zingeving, waarden en normen, instituties, democratie, rechtsstaat, gezondheidszorg, Coronacrisis, overheidstaak, burgerschap

Lees meer over Tocqueville en burgerschap

Meld je nu aan voor de nieuwe Tocqueville-nieuwsbrief!