‘Fratelli tutti’: blijf in dialoog (longread)

Datum bericht: 9 december 2020

Door Herman J. Kaiser

⏲️ 7 minuten

In deze longread worden enkele thema’s rond mensenrechten, rechtvaardigheid, democratie, stabiliteit van de rechtstaat en morele verantwoordelijkheid belicht vanuit de onlangs verschenen encycliek “Fratelli tutti”. Aan het slot van dit betoog wordt een oproep gedaan om in de geest van deze encycliek het gesprek aan te gaan over de gezamenlijke verantwoordelijkheid van katholieken in de driehoek kerk-wetenschap-samenleving.

De Franciscaanse medaille

Het lustrum van de sociaalecologische encycliek Laudato Si’ (Geprezen zijt Gij) is door paus Franciscus mede aangegrepen om dit jaar een nieuw document over de wereld te doen rondgaan. De encycliek Fratelli Tutti (Allen broeders) kan getypeerd worden als het zusje van Laudato Si’. Het is veelbetekenend dat het document op de vooravond van het patroonfeest van Franciscus in Assisi is gesigneerd. Beide encyclieken zijn duidelijk geïnspireerd door  Franciscus, de naamgever van de huidige paus. Het gaat om twee kanten van dezelfde medaille. De ene kant van de Franciscaanse medaille is de liefde voor de schepping en voor het leven. De andere kant is de liefde voor de medemens, in wie wij onze broeder en zuster zien. Beide zijden van het Franciscaanse onderscheidingsteken zijn voor de paus onlosmakelijk met elkaar verbonden.

De naam van Franciscus is voor de huidige paus niet alleen een naam, maar vooral een programma. Sint Franciscus maakte op zijn tijdgenoten al een enorme indruk. Niet alleen door zijn boodschap, vooral ook door zijn stijl en manier van optreden. Hij was zachtmoedig, maar ook strijdbaar. Hij kon radicaal zijn en dwars door vijandelijke linies heengaan. Zo ontmoette hij midden in een kruistocht de sultan, om in deze vermeende vijand juist zijn broeder te zien en met hem de vrede te delen.

Die stijl kenmerkt ook de huidige paus. Hij heeft sinds enige tijd een goede band met de grootimam Ahmad Al-Tayyeb. Als teken van broederschap was de grootimam aanwezig bij de plechtigheid in Assisi op 3 oktober.

Een onverwachte gebeurtenis

Tijdens het schrijven van de encycliek trad een onverwachte en ingrijpende wereldwijde gebeurtenis op. De coronapandemie heeft de urgentie van de wens naar harmonie en eenheid in de wereld alleen maar onderstreept. De roep naar broeder- en zusterschap en de onderlinge verbondenheid is sterker geworden in een crisis waarin afstand houden tot elkaar de belangrijkste leefregel is geworden. De timing van het rondschrijven, midden in een crisis, was niet zo gepland, maar zorgt voor een scherp contrast tussen een wereld van hoop en liefde enerzijds en een wereld van angst en onverschilligheid anderzijds.

De pandemie heeft eens te meer duidelijk gemaakt dat afzonderlijke landen niet in staat zijn gezamenlijk op te treden om effectief de problemen op te lossen. Nooit eerder is de wereld via netwerken onderling zo verbonden geweest. Maar die netwerken blijken niet te werken; zij leiden juist tot een verdergaande versplintering van de samenleving. Door de pandemie is nog eens extra gebleken dat door een technocratische en bureaucratische manier van werken mensen van elkaar en van de overheid vervreemden. Meer dan ooit hebben mensen behoefte aan een gemeenschap. De wereld droomt van een mensheid waarin wij allen als kinderen op dezelfde aarde ons met elkaar verwant voelen, als zusters en broeders.

In deze tekst wil ik specifiek ingaan op enkele thema’s die verband houden met de publieke verantwoordelijkheid voor democratie, vrijheid, gerechtigheid en harmonie. Daarover worden door paus Franciscus stevige uitspraken gedaan.

pope-francis-1784304_1280-2

Economische machten overheersen

Een onderwerp dat als eerste wordt behandeld is de kritiek op het verdeel- en heersmodel van de multinationale economische machten. De politiek is steeds minder bij machte om het algemeen belang te dienen. Er is een cultuur ontstaan waarbij de vrijheid van grenzeloos consumeren voorop staat en geestelijke waarden op de achtergrond verdwijnen. Er vinden nieuwe vormen van een culturele kolonisatie plaats. De geschiedenis van de mensheid verdwijnt uit ons bewustzijn. Daardoor doen wij nieuwe generaties tekort, die minder zijn toegerust om hun eigen wereldbeschouwelijke, economische en politieke onafhankelijkheid te bewaren.

Gezonde dialoog voeren

Voor paus Franciscus is de onderlinge dialoog een voorwaarde voor broeder- en zusterschap in de samenleving. De politiek moet hierin vooroplopen. Niet alleen om het goede voorbeeld te geven, maar ook omdat de overheid de opdracht heeft het algemeen belang te dienen binnen de kaders van de democratische rechtsstaat. Daarvoor moeten politici in staat zijn om een gezonde discussie te voeren over plannen voor de lange termijn. Politici moeten perspectieven bieden voor de ontwikkeling van de mensheid, met een toekomstgerichte blik. Daar moeten zij samen het gesprek over aangaan. Maar dat doen zij steeds minder. Wereldwijd zien wij verstoringen van een gezonde dialoog door iemand met een andere mening verdacht te maken of in het belachelijke te trekken. Een debat wordt niet gevoerd om elkaar proberen te overtuigen, maar om te overwinnen. En overwinnen is hier synoniem voor vernietigen.

Mensenrechten

Een politiek van de sterkste, van minachting voor de mening van anderen is bedreigend voor de mensenrechten. Er ontstaat een klimaat om anderen als een ding te behandelen. In zo’n klimaat gedijen uitbuiting en onderdrukking. Vaak zijn het vrouwen die slachtoffer worden van uitbuiting en mensenhandel. Waar mensen als ding worden gebruikt krijgt de onderwereld vaste voet aan de grond. Nieuwe vormen van slavernij worden getolereerd als door “maffiose pedagogiek” een “valse gemeenschapsgeest” ontstaat. Met dit soort krachtige bewoordingen wijst de paus op de gevaren van criminele ondermijning van de samenleving.

De menselijke waardigheid moet niet afhankelijk zijn van herkomst, huidskleur of religie. Er wordt een beroep gedaan om de balans de vinden in de dubbele morele plicht om zowel de eigen burgers te beschermen, maar ook migranten op te vangen en op te nemen. Zeker als het om gezinnen gaat. De paus haalt zijn voorganger Benedictus XVI aan met een verwijzing naar “het recht om niet te hoeven immigreren”: iedereen moet ‘‘in staat zijn om in zijn eigen land te kunnen blijven”. Het is opvallend dat de paus in dit verband expliciet naar Europa wijst en zijn traditie om de waardigheid de menselijke persoon voorop te stellen.

Communicatie en manipulatie

Franciscus geeft een scherpe analyse over de wijze waarop wij met elkaar communiceren, met name hoe wij gebruik maken van de sociale media. Er is sprake van een merkwaardige paradox. Wij sluiten ons enerzijds op in de begrenzing van de eigen intolerantie en nemen afstand tot anderen, maar anderzijds offeren wij onze privésfeer op in de digitale netwerken. In plaats van naar een echt “wij’’ leiden de platforms tot een versterkt individualisme en een afwijzing van alles wat wij vreemd vinden. De agressie die hier vaak mee gepaard gaat is schaamteloos. Franciscus waarschuwt voor de economische belangen die spelen in de digitale wereld. Er zijn controlemogelijkheden die “invasief” zijn en die mechanismen creëren waarmee “het geweten en democratische processen gemanipuleerd worden”.

Narcisme staat echte wijsheid in de weg

Er komt een informatiestroom op gang waaruit iedereen selectief datgene kan halen wat hij/zij graag wil horen. De echte werkelijkheid wordt als onwelgevallige informatie weggefilterd. Het vermogen om er rustig voor te gaan zitten en naar een ander te willen luisteren raken wij kwijt. Het onvermogen om naar elkaar te luisteren groeit naarmate wij steeds narcistischer worden. Er is een verkeerde dynamiek ontstaan, die ons verhindert om een innerlijke logica op basis van rustig nadenken te vormen. Wij verliezen de ware wijsheid van de ontmoeting met de echte werkelijkheid. Die wijsheid is belangrijk voor de diepgang in de broederlijke en zusterlijke dialoog.

glass-1149192_1280

De hoop die doorschijnt

Er zullen zeker mensen zijn die vinden dat paus Franciscus met de nieuwe encycliek blijk geeft een cultuurpessimist te zijn. Die vergissen zich. Het rondschrijven is een spiegel die ons wordt voorgehouden, maar tegelijkertijd valt op die spiegel het licht van de hoop. Driekwart van de tekst gaat juist over die hoop. Wij zien een toekomst doorschijnen vanuit het licht van een groot ideaal. Het is het ideaal om het leven mooier en waardevoller te maken. Wij kunnen opstaan om een ruimere horizon te zien. Dat vraagt de moed om onze comfortzone te verlaten. Wij zullen oog moeten hebben voor wat er echt om ons heen gebeurt. Het vraagt om een nieuwe manier van kijken naar wie onze zuster of broeder is. Het vraagt om een ondernemende vorm van barmhartigheid. De moed om werkelijk naar de ander toe te stappen. Om naar de ander om te zien. En indien nodig om de ander op te rapen en onder te brengen in een herberg.

Tenslotte nog dit

Een uur nadat ik de laatste bladzijden van “Fratelli tutti” had bestudeerd vernam ik het nieuws dat de bisschoppenconferentie een besluit had genomen over het intrekken van het predicaat ‘katholiek’ voor de Radboud Universiteit en het Radboud UMC.

Als jonge, gedreven katholiek ben ik op mijn 17de in Nijmegen politicologie gaan studeren. Dat was van 1971 tot 1977. Een periode waarin elke dialoog plat werd gewalst door de Marxistisch-Leninisten. Ik heb van nabij meegemaakt wat het betekent als mensen op de korrel worden genomen vanwege hun religieuze achtergrond. Dat was bijna vijftig jaar geleden. In de afgelopen jaren heb ik in allerlei contacten met de Nijmeegse universiteit mogen ervaren dat de ijzige wind van de jaren zeventig plaats had gemaakt voor een meer open en tolerante manier van met elkaar om te gaan.

Als de huidige tijd één ding nodig heeft dan is dat de humane impuls waar paus Franciscus toe oproept. Dat vraagt niet alleen om krachtige woorden, maar ook om krachtige daden in broeder- en zusterschap.  Juist in de driehoek kerk-wetenschap-samenleving is het belangrijk om met elkaar verenigd te zijn in één Geest. Het is die Geest waartoe paus Franciscus ons oproept. Laten wij bereid zijn hem te volgen. Om in de eenheid en rijke verscheidenheid te handelen vanuit onze traditie, ons al lang geleden geleerd door de kerkvaders en andere grote voorbeelden. Zoals Franciscus van Assisi.

Vond je dit een boeiende longread? Blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze Blog Alert!

Herman Kaiser (1954) werkte in verschillende functies in het openbaar bestuur. Hij is thans promovendus bij prof. dr. Paul van Geest en prof. dr. Sylvester Eijffinger over het katholiek-sociale denken en de politieke economie.

#Tocqueville #instituties #waardenennormen #burgerschap #paus #geloof #pausFranciscus #encycliek #hoop

Het nieuwe boek 'Een nieuwe politieke formule: Ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville' is nu uit! Bekijk het hier