Waarom Tocqueville?

Alexis de Tocqueville was geen wereldvreemde dromer. Hij had een goed gevoel voor de drijfveren van menselijk gedrag en onderkende menselijke strevingen in het leven van alledag. Tocqueville zag bovendien dat juist in een democratie de drang tot welzijn, het najagen van geluk en een goed oog voor het eigenbelang onvermijdelijk waren. In een democratie zijn mensen aan elkaar gelijk; welstand ligt binnen ieders bereik en mensen zijn dan ook gepassioneerd bezig om dat te bereiken.

Aandacht voor het eigen welzijn, geluk en handelen uit eigenbelang worden al snel opgevat als egocentrisme of egoïsme en zijn daarom al snel een beetje verdacht. Het bijzondere was dat Tocqueville daar op zich niet negatief tegenover stond. Wel waarschuwde Tocqueville waarschuwde voor een overdreven aandacht voor het eigen welzijn, geluk en handelen uit eigenbelang: dat zou mensen uiteindelijk teveel op de eigen kleine privézaken richten ten koste van betrokkenheid op de publieke zaak en daardoor zou het uiteindelijk de vrijheid om zeep helpen waarom het in een democratie te doen is.

Waar paste volgens Tocqueville het geloof hierin? Zijn stelling was: ‘Men mag aannemen dat een religie die zou proberen deze moeder aller hartstochten te vernietigen, uiteindelijk door haar zou worden vernietigd; als zij de mens volledig zou willen wegrukken van de aanschouwing van wereldse goederen om hem alleen aan die van de andere wereld te doen denken, mag men verwachten dat de zielen haar uiteindelijk zouden ontglippen om, ver van haar vandaan, zich uitsluitend aan materiële en voorhanden zijnde genoegens over te geven.’ Zijn conclusie was dan ook: ‘Religies zullen er niet in slagen de mensen hun liefde voor rijkdommen af te nemen, maar zij kunnen hen er wel van overtuigen zich alleen met eerbare middelen te verrijken.’

De citaten hierboven hebben vooral betrekking op streven naar welzijn. Tocqueville zag daarnaast dat ook het najagen van geluk en handelen uit eigenbelang, welbegrepen eigenbelang, goed samen kon gaan met geloof en met het algemeen belang. Kort gezegd, het niet direct toegeven aan alle aardse impulsen en dus de blik op de iets langere termijn gericht houden, ligt in lijn met het eigenbelang en bevordert juist het menselijk geluk.