Alexis de Tocqueville en Michel Chevalier: twee twintigers op rondreis door de Nieuwe Wereld

Datum bericht: 24 juni 2021

Door Wim de Jong

Lees in deze longread de verschillende standpunten van beide mannen betreft democratie.

Twee reizigers

Sinds hun ontstaan zijn de Verenigde Staten een inspiratie geweest voor Europeanen die wilden ontdekken wat zij konden leren van dit ‘maagdelijke’ land om hun eigen land klaar te maken voor de moderne tijd. De jonge jurist Alexis de Tocqueville (1806-1859) is van deze reizigers wel de beroemdste; ook mensen als Max Weber en Abraham Kuyper hebben een Amerikareis gemaakt en daar verslag van gedaan. Een minder bekende leeftijd- en landgenoot van Tocqueville is de econoom, ingenieur en politicus Michel Chevalier (1806-1879).

Tocqueville reisde in 1831 negen maanden rond door Amerika om het gevangenissysteem te bestuderen. Chevalier werd tussen 1834 en 1836 door de Franse regering op pad gestuurd om het spoorweg- en kanalensysteem in de nieuwe republiek in kaart te brengen. Chevalier bracht daarvan verslag uit aan de Franse pers in zijn populaire Lettres sur l’Amérique du Nord, waarin hij onder andere het onderscheid tussen de ‘yankee’ en de ‘Virginiaan’ introduceerde.

Tocqueville en Chevalier waren twee ambitieuze twintigers met een verschillende achtergrond en inslag. Anders dan Tocqueville was Chevalier geen aristocraat, maar afkomstig uit de lagere middenklasse. Chevalier was een alumnus van de tijdens de Franse Revolutie gestichte École Polytechnique. Beiden hadden zij het vermogen om een brede en diepe analyse te maken van de Verenigde Staten en de lessen die deze te bieden hadden voor Frankrijk. Dat Frankrijk werd in de jaren 1830 verscheurd door de wens de idealen van de Franse Revolutie te verzoenen met de hang naar een harmonieuze sociale orde.

De rijke observaties van de twee enthousiaste reizigers vullen elkaar aan en geven ons vandaag de dag nog veel stof tot denken over actuele onderwerpen, zoals de plaats van religie in een moderne samenleving, de omgang met populisme en het ontstaan van de moderne klassensamenleving. Ik introduceer hier Michel Chevalier nader en bezie hoe Tocqueville zich in het woelige mid-19de-eeuwse Frankrijk tot hem verhield.

De graaf en de verheerlijking van de ingenieur

Om Chevalier te begrijpen moeten we een blik werpen op een van de kleurrijkste figuren in Frankrijk in de vroeg negentiende eeuw: de excentrieke graaf Henri de Saint-Simon, die door Karl Marx een ‘utopisch socialist’ werd genoemd. Saint-Simon droomde van een moderne wereld, waarin verbondenheid en vrede zou worden bereikt. Hij was geobsedeerd door het idee dat rationele vooruitgang en sociale rust zouden ontstaan dankzij de productieve delen van de samenleving: de ambachtslieden, de kooplieden, de ingenieurs. Hij contrasteerde de luie Franse elite met de nijvere Amerikanen.

Portrait_de_Claude-Henri_de_Rouvroy_comte_de_Saint-Simon

Foto: Claude-Henri de Saint-Simon

Saint-Simon stelde de geïdealiseerde industriels tegenover advocaten, die volgens hem parasieten waren en die de Franse Revolutie hadden doen ontsporen. De ingenieur was de held in deze cultus van de moderne wetenschap: publieke werken waren de sleutel tot de vooruitgang; Saint-Simon vond veel polytechniciens, zoals Chevalier, onder zijn volgelingen. Saint-simonisten raakten dan ook betrokken bij ondernemingen die de globalisering verder moesten brengen, zoals de aanleg van het Suezkanaal (uiteindelijk door De Lesseps in 1869 volbracht). Een van hun tijdschriften aan het begin van de jaren 1830 heette zelfs Le Globe. Globalisering zou vanzelf leiden tot menselijke verbondenheid.

Saint-simonisme en de vrije liefde

Het saint-simonisme verenigde een elite van moderne wetenschappers (ingenieurs), geëmancipeerde arbeiders en vrouwen in een gedroomde, meritocratische broederschap. Paradoxaal genoeg noemde graaf Saint-Simon deze seculiere religie in 1825 aan het eind van zijn leven een ‘nieuw christendom’. Na Saint-Simons dood werd de charismatische Prosper Enfantin de goeroe van een saint-simonistische sekte, die in Parijs rond 1830 de burgerij verbijsterde: onder leiding van ‘père Enfantin’ deden zijn volgelingen aan vrije liefde, liepen naakt door Parijs, predikten radicale seksegelijkheid, universele liefde en broederschap door het afbreken van grenzen en mondiale verbondenheid.

Een tweede kans

In deze romantische beweging speelde de jonge Michel Chevalier een belangrijke rol. Hij was redacteur van Le Globe. Al snel riepen de autoriteiten een halt toe aan de gezagsondermijnende groep idealisten. Enfantin en Chevalier draaiden korte tijd de gevangenis in. In de rechtszaal waar zij zich moesten verantwoorden traden de saint-simonisten binnen in felgekleurde kostuums, hymnen zingend over liefde en broederschap. De jonge Michel hield een urenlang betoog, waarin hij de autoriteiten voor kruideniers en hypocrieten uitmaakte, omdat zij tegen vrije liefde waren maar wel prostituees bezochten. Toen Chevalier na zes maanden op vrije voeten kwam, zaten de autoriteiten met hem in de maag: het ging hier wel om een getalenteerde jongeman van de prestigieuze École. Zij moesten dus zorgen dat hij zich nuttig gingen maken voor de Franse samenleving. Adolphe Thiers, een van de belangrijkste ministers tijdens de Julimonarchie (1830-1848), kwam op het briljante idee om Chevalier op reis te sturen om de Amerikaanse innovaties op infrastructureel gebied te bestuderen.

De merkwaardige Werdegang van Chevalier had onder andere tot gevolg dat hij niet, zoals Tocqueville en Beaumont, begrensd was in de duur van zijn verblijf, waardoor hij veel meer van Amerika zag dan zij. Ook bezocht hij Mexico en Canada. Door zijn opdracht en achtergrond was hij bovendien meer gericht op economische thema’s en minder op het politieke systeem, zoals Tocqueville dat was.

map-3409359_1280

De jurist en de ingenieur

Beide jongemannen maakten na hun beroemde reizen carrière. Zij hebben elkaar ongetwijfeld gekend. Tocqueville was volksvertegenwoordiger. Tussen 1848 en 1851 was hij kort minister van Buitenlandse Zaken. Tocqueville kon de staatsgreep in 1851 door de neef van Napoleon Bonaparte, Napoleon III, niet accepteren. Hij wees het Second Empire af. Hij kon de aantasting van de rechtsorde niet accepteren.

Chevalier was na zijn Amerikareis zijn wilde haren kwijt. Hij werd voorstander van geleidelijke hervorming. Vanaf 1839 werd hij hoogleraar politieke economie. Na 1851 werd hij juist een belangrijke economische raadgever van en senator onder Napoleon III. Dat was niet verwonderlijk: de saint-simonisten geloofden dat een intellectuele voorhoede van experts de samenleving autoritair moest leiden om deze op het pad naar hervormingen te zetten. De grootschalige publieke werken onder Napoleon III pasten daar naadloos in. Het geometrische stratenplan van Parijs getuigt er tot op de dag van vandaag van. Toen Napoleon na de Frans-Duitse oorlog ten val kwam, trok Chevalier zich terug uit het publieke leven en stortte zich op een plan voor een Kanaaltunnel: dat was typisch het soort ‘utopisch’ plan waar de saint-simonisten patent op hadden. Dik een eeuw na zijn dood zou dit plan realiteit worden. Chevalier publiceerde in 1844 ook al over het idee van een Panamakanaal.

Michel_Chevalier_(1808-1879)

Foto: Michel Chevalier

Tocqueville zag de opkomst van een centralistische staatsmacht juist als een van de grote risico’s van het proces van nivellering dat hij ontwaarde in de moderne democratische samenleving. Een autoritair bewind dat op grote schaal onteigeningen pleegde in dienst van de ‘vooruitgang’ was voor Tocqueville een schrikbeeld. In een brief schreef hij dan ook dat zijn land dat

‘in de laatste 34 jaar is vergeten hoe bureaucratisch en militair despotisme eruitziet, er nu weer van mag proeven, en dit keer zonder de saus van grootheid en glorie’.1

Democratie of apolitiek bestuur?

De tegenstelling tussen Chevalier, die als saint-simonist meer geloofde in apolitiek bestuur, en de politiek denker Tocqueville, die juist vond dat een moderne staat moest worden geregeerd door een democratisch gekozen volksvertegenwoordiging, is hoogst actueel: de neiging bij de politieke elites in bijvoorbeeld de Europese Unie (waar Chevalier al van droomde) is ook om eigenlijk alles aan experts over te willen laten. De vraag voor Tocqueville en Chevalier was net als voor ons of wij een echte politieke democratie willen, die misschien minder snel problemen oplost, of dat wij experts zonder of met minder democratische legitimiteit laten beslissen. Het politieke dier Tocqueville en de visionaire technicus Chevalier gaven dus een verschillend antwoord op dat terugkerende dilemma.

Vond je dit een boeiende longread? Lees meer en blijf op de hoogte door je aan te melden voor onze maandelijkse Blog Alert.

Wim de Jong is politiek historicus en politiek filosoof.

#Tocqueville #Chevalier #Frankrijk #Amerika #economie #politiek #staatsbestel #centralisme #democratie #dilemma #vertegenwoordiging

Voetnoot:

1. André Jardin, Tocqueville. A biography (Baltimore, ML: Johns Hopkins 1998/1984), 461.