Zoek in de site...

Aaltje, de zuinige keukenmeid. Een leemte in de bijzondere collecties

Datum bericht: 1 februari 2016

Voor Anneke Wijtvliet

De bijzondere collecties van de UB slaan beslist geen slecht figuur. Waar het hardnekkige idee vandaan komt, dat een collectie met 41.000 oude drukken, 7.000 uitgeversbanden, 90.000 19e-eeuwse boeken, 400 handschriften, 145 incunabelen en 400 postincunabelen niks voorstelt of irrelevant is, is een raadsel en mij een doorn in het oog. De genres binnen die bijzondere collecties heb ik dan nog niet eens genoemd, zoals daar zijn geneeskunde, rechten, taalkunde, letterkunde, theologie, filosofie, exacte wetenschappen, vrijmetselarij, biografieën, land- en plaatsbeschrijvingen en een forse hoeveelheid vroege periodieken. Toch is het goed ook aandacht te besteden aan de leemtes in onze bijzondere collecties.

Kookboeken

John Landwehr († 12 mei 2015) heeft in 1995 een bibliografisch overzicht van "Het Nederlandse kookboek 1510-1945" uitgegeven. Het bevat 475 eerste edities van Nederlandse kookboeken en talloze herdrukken van die edities. De collectie van de UBN is in de jaren 1923-1955 vooral opgebouwd uit een enorme hoeveelheid schenkingen, en je zou verwachten dat tussen die schenkingen een aardige hoeveelheid kookboeken heeft gezeten. Vijftig exemplaren van die 475 edities, bijvoorbeeld. Of desnoods tien exemplaren. Toch is dat niet zo. De UB bezit er slechts twee!

Fructologia van Johann Hermann Knoop

Sappige kersen

Johann Hermann Knoop (Kassel 1706 – Amsterdam 1769), een tuinier, is vooral bekend om drie boeken: Pomologia, Fructologia en Dendrologia, alle drie, meestal in één band, verschenen in Leeuwarden in de jaren 1758-1769. Vooral Pomologia is een prachtig boek over de verschillende appelsoorten, met schitterende handgekleurde gravures. Een exemplaar in goede staat brengt drie keer het budget van de conservator op. Ons UB-exemplaar is in de jaren tachtig, toen er nog geen veilige Leeszaal Bijzondere Collecties was, te grazen genomen door een keurige heer met een hobbymes, met als gevolg dat de schitterende gravures van Jacob Folkema en Casper Philips nu ingelijst hangen aan de muur van een onbekende fruitliefhebber. Fructologia (1763) is geen echt kookboek. Knoop, die overigens een alcoholist was, beschrijft voornamelijk de vruchtbomen en hun vruchten, maar hij heeft ook recepten opgenomen waarbij die vruchten de hoofdrol spelen. Hier het recept voor kersenkoekjes:

"Neemt sappige kersen [...] plukt 'er de steelen af, kookt ze zagtjes in een aarden pot, zonder of met weinig water, dat is, in haar eigen sap, roert ze gestadig dat ze niet branden; als ze dus eenigen tyd gekookt hebben, dan wryft ze door een teems, doet by ieder pond [vrucht]vleesch omtrent een pond zuiker, laat het daar na zagtjes een weinig kooken, gestadig roerende; vervolgens legt het by brokjes op een gladde plank die met fyne zuiker bestrooit is, en formeert 'er koekjes van, die gy daar na by een kaghel [...] moet laten droogen [...]."

Duizelingwekkend

Een écht kookboek is het 19e-eeuwse, anoniem verschenen "Aaltje". Dit kookboek beleefde minstens 19 drukken, alleen al in de 19e eeuw! De oplage van de derde druk bedroeg een duizelingwekkend aantal van ruim 3.000 exemplaren! De UB bezit de tweede druk uit 1804. Uit de eerste druk, die 18 stuivers kostte, blijkt dat de auteur een vrouw is, maar zij is tot de dag van vandaag een onbekende gebleven. In het voorwoord van onze editie noemt zij zichzelf "Aaltje, de zuinige keukenmeid". "Aaltje" staat bomvol recepten, die ruim 200 jaar geleden gangbaar waren:

Recept uit kookboek Aaltje-1

Recept uit kookboek Aaltje-2

Recept uit kookboek Aaltje-3

Recept uit kookboek Aaltje-4

Onderzoek en onderwijs

Nu kan men zich afvragen: wat moeten de bijzondere collecties van de UB Nijmegen met kookboeken? Wat hebben kookboeken te maken met onderzoek en onderwijs? Niet alleen kan een docent/onderzoeker colleges geven over en onderzoek doen naar wat de Nederlander at en hoe de Nederlander kookte in de vorige eeuwen (het vroegste kookboek dat Landwehr signaleert stamt uit 1510), ook kan men in oude reisverslagen genoemde maaltijden identificeren met behulp van het juiste kookboek. Voedselspecialisten kunnen bijvoorbeeld nagaan welke ingrediënten konden leiden tot gezondheidsproblemen op lange termijn.

Recept van eau de cologne f.148

Farmacopee

Over gezondheid gesproken. Als men een kookboek beschouwt als een receptenboek, dan bezit de UB wel meer receptenboeken, maar dan medische: de bekende Farmacopees, met
recepten voor apothekers. De UB bezit 21 gedrukte edities van vóór 1800 en 31 19e-eeuwse edities. En één handschrift met medische recepten! Het handschrift is ongedateerd, maar bevat, naast bijvoorbeeld recepten voor Antimonium en Cinnabaris ook een recept waar absint in wordt gebruikt. Absint stamt uit het einde van de 18e-eeuw en dus is Hs 51 vrijwel zeker vroeg 19e-eeuws. Heel verrassend is het recept, op f.148, van eau de cologne. Het oorspronkelijke recept van dit befaamde reukwater stamt uit 1709 en is van Giovanni Farina.

Herkomst

Hs 51 is een schenking van mr. Robert Antoon Louis Marie Hubert Schoepp (1905) uit Grave (NB) , en vermoedelijk gedaan in het eerste decennium van het bestaan van de UB. Schoepp studeerde rechten aan onze universiteit en promoveerde hier in 1931. Vier jaar later werd hij, net verloofd, benoemd tot burgemeester van Son & Breugel.

mr. Robert Antoon Louis Marie Hubert Schoepp

Oók Aaltje is een schenking geweest. Jammer genoeg is het boek door ons herbonden in een bibliotheekband en daarmee zijn de mogelijke herkomstgegevens voorgoed verloren gegaan.

Aaltje is bladerbaar beschikbaar!

Robert Arpots, conservator