Zoek in de site...

De bijzondere boekbanden van de Insel-Bücherei

Datum bericht: 1 april 2015

Soms leiden bijzondere boeken lange tijd een slapend of verborgen bestaan binnen de reguliere collectie. Een kanteling in het beleid kan er voor zorgen dat er opeens aandacht is voor dergelijke collectieonderdelen. Dat gold bijvoorbeeld voor de 19e- en 20e-eeuwse bijzondere uitgeversbanden, die ongeveer vijf jaar geleden apart zijn opgesteld en ontsloten op ontwerper van de boekband. Op die wijze zijn dergelijke boeken beter beschermd en, anders dan voorheen, mogelijk onderwerp van kunsthistorisch onderzoek naar de boekbandontwerpen.

Anton Kippenberg start Insel-Bücherei

Een heel bijzondere, verspreid staande collectie die ruim een eeuw een onopgemerkt bestaan binnen de reguliere collectie leidde, is de collectie uitgaven van de Insel-Bücherei. Deze serie werd in 1912 gestart door Anton Kippenberg (1874-1950), die van 1905 tot zijn dood directeur was van het Insel-Verlag in Leipzig. Kippenberg wilde novellen, gedichten, essays en kleine klassieke teksten uitgeven, in fraaie typografie en bijzondere boekbanden. En dat alles voor slecht 50 Pfennig per boek.

Anton Kippenberg - 1874-1950
Anton Kippenberg

Nummer 1 in de reeks was Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke van R.M. Rilke. Jammer genoeg begint de collectie Insel-Bücherei van onze UB bij nummer 3: Amo van Henry van de Velde (Leipzig 1912).

Het is een gedicht in prozavorm, waarin Van de Velde zijn liefde voor van alles en nog wat verwoordt en in tamelijke extase raakt over het menselijke lichaam. De mooiste passage is dan ook ongetwijfeld:

'Und der Geschmack wird von nichts so sicher berauscht als von der Berührung der im Kuß sich öffnenden Lippen.'

De reeks, die nog steeds bestaat, telt inmiddels meer dan 2500 uitgaven in uniform formaat met op het voorplat het bekende titeletiketje van de Insel-Bücherei.

Sierpapier en typografie

Van het begin af werd elk boekje, dat vaak niet dikker is dan een centimeter, gebonden in een sierpapieren boekband. Het sierpapier werd ontworpen door kunstenaars. Helaas richtte de administratie van het Insel-Verlag zich in de beginjaren niet op de ontwerpers van het sierpapier, met als gevolg dat niemand weet welke kunstenaars de eerste decennia verantwoordelijk zijn geweest voor de bijzonder fraaie ontwerpen. Henry van de Velde heeft zich in ieder geval intensief bemoeid met de typografie van zijn Amo-uitgave (beroemd is de hoofdletter I van 'Ich liebe'), en aangezien Van de Velde een uiterst veelzijdige kunstenaar is geweest, zou men gevoeglijk kunnen aannemen dat hij ook het sierpapier zelf heeft ontworpen.

AMO - Henry van de Velde - Insel-Bücherei
Insel-Bücherei nr 3: Amo

200 uitgaven Insel-Bücherei door collectie Verbeek

De Insel-Bücherei was natuurlijk geen onbekende in de reguliere collectie van de UB. Door het legaat van mr. Eduard Verbeek (1894-1966), dat zo'n 5.000 banden omvatte, verwierf de UB in 1966 in één klap ruim 200 uitgaven van de Insel-Bücherei.

De collectie Verbeek werd eerst gesorteerd door de toenmalige bibliothecaris dr. Nol Kievits (1901-1984) en in een later stadium door bibliothecaris mr. Gerard Pijnenborg (1930-2003). Kievits liet een ex libris ontwerpen, dat nog altijd de dekbladen van de boeken uit de collectie Verbeek siert:

ex libris collectie Verbeek

De huidige Bijzondere Collectie Insel-Bücherei bevat 413 boeken, en dus is het legaat Verbeek verantwoordelijk voor bijna de helft van de collectie fraaie sierpapieren boekbandjes. Maar verspreid in de reguliere collectie stond nog eens eenzelfde hoeveelheid. Van 1967 tot 2014 hebben die boeken een sluimerend en niet diepgaand ontsloten bestaan geleid.

Sierpapieren bandjes vallen op in Hamburg

In 2013 waren Insel-Bücherei edities onderdeel van een overzichtstentoonstelling bijzondere boekbanden in de universiteitsbibliotheek van Hamburg, te zien tijdens het jaarlijkse congres van het Duitse boekbandgenootschap AEB. In de UB waren al die jaren alleen de smalle, onopvallende boekruggen te zien als je langs de stellingkasten liep. Maar op de Hamburgse tentoonstelling viel meteen op hoe mooi en bijzonder de sierpapieren ontwerpen van de boekbanden zijn.

De logische beslissing om in de UB alle verspreid staande Insel-Bücherei bandjes bij elkaar te plaatsen op de extra beveiligde en geklimatiseerde etage voor bijzondere collecties, was dan ook snel genomen. Collega Carla Spoeltman kweet zich bekwaam en met overgave van de klus om de bandjes in de reguliere collectie te zoeken, bijeen te brengen, van een zuurvrije etiketstrook te voorzien en, waar mogelijk, te ontsluiten op ontwerper van het sierpapier.

De uitgaven van de Insel-Bücherei zijn, door hun papieren boekbandjes, bijzonder kwetsbaar. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in veel bibliotheken de boeken van de Insel-Bücherei inmiddels zijn voorzien van de bekende, nuttige maar nietszeggende 'bibliotheekband', waarbij het oorspronkelijke sierpapier verloren is gegaan. Wonderlijk genoeg zijn onze Insel-Bücherei uitgaven aan deze ramp ontsnapt. Het grootste deel van de uitgaven bevindt zich nog in goede en oorspronkelijke staat:

Insel-Bücherei - boekbanden

Meer zien en lezen?

Geïnteresseerden kunnen terecht op de website van de Insel-Bücherei, of hun hart ophalen aan het Duitse lemma Insel-Bücherei op Wikipedia, waar ook grote aandacht is voor de bandontwerpen. Het gedenkboek 75 Jahre Insel-Bücherei uit 1987 (signatuur SC.03 2098 c 222) geeft een overzicht van de tot nog toe geïdentificeerde ontwerpers van het sierpapier.

Insel-Bücherei - boekbanden

Bijzondere typografie van Koch en Zapf

De boeken van de Insel-Bücherei zijn uiteraard niet alleen van belang door hun bijzondere boekbandontwerp, maar ook door hun bijzondere typografie, waar grootheden als Rudolf Koch (1876-1934) en Hermann Zapf (1918) bij betrokken waren. Koch ontwierp 21 lettertypen, Zapf ontwierp er 31. Ontsluiting van de collectie op lettertype, is daarom ook hard nodig.

Insel-Bücherei - boekbanden

Wie denkt dat dit de enige sierpapierencollectie in onze UB is, heeft het mis. In de collectie oude drukken én in de collectie 19e-eeuwse drukken komen niet alleen een aardig aantal contemporaine sierpapieren boekbanden voor, maar zijn er ook talloze fraaie sierpapieren dek- en schutbladen te vinden. Deze laatste categorie is alleen te zien als de boekband wordt opengeslagen. Ontsluiting op dit sierpapier is hard nodig, maar moeilijk. Voor wie meer wil weten over sierpapier, is het schitterende boek Sierpapier en marmering (1994) van Jan Storm van Leeuwen en Elly Cockx-Indestege onmisbaar (Signatuur: Br.fol 3401) een aanrader.

Robert Arpots, conservator