Zoek in de site...

Cyfer Boecken

Datum bericht: 1 november 2014

Af en toe blijken gebruikers van de Universiteitsbibliotheek te denken dat de collectie van 45.000 oude drukken in de UB vooral bestaat uit theologische werken. Soms leeft die indruk zelfs bij een medewerker van de UB, zoals bij een vroegere directeur, die tevens meende dat alle oude drukken katholiek van aard waren. Niets is minder waar.

In de collectie oude drukken is over vrijwel elk onderwerp wel een groep boeken te vinden. Natuurlijk, ook theologische werken, waarvan een aantal inderdaad katholiek van aard zijn. Maar de overgrote meerderheid van de collectie bestaat uit juridische, geneeskundige, bouwkundige, letterkundige, taalkundige, tekenkundige, filosofische en natuurhistorische edities, en nog veel meer. De natuurhistorische werken beslaan bovendien een zeer breed gebied van de vroegere exacte wetenschappen (scheikunde, natuurkunde, wiskunde, biologie, botanie, mineralogie, geologie). De groep letterkundige werken bevat niet alleen oude Nederlandse literatuur, maar literatuur in vele talen en ook boeken over literatuur, alsook een grote collectie klassieke teksten. Laatstgenoemde bijna altijd met een wetenschappelijke inleiding en annotatie.

Volgens Bartjens

Zo vindt men in de collectie oude drukken ook kinderboeken en schoolboeken. De ouderen onder ons die de uitdrukking 'volgens Bartjens' nog op school hebben geleerd, weten meteen waar ik op doel: het beroemde schoolrekenboek van Willem Bartjens. De Amsterdammer Willem Bartjens (1569-1638), die schoolmeester was in een Franse School in de Amsterdamse Pijlsteeg, publiceerde zijn rekenmethode ('leer der getallen') in 1604. Van die eerste druk is tot nog toe slecht één exemplaar terug gevonden, en wel in de Hendrik Conscience Bibliotheek in Antwerpen. Schoolboekjes worden vaak door de volwassen geworden eigenaren weggegooid; een schoolboek wordt logischerwijs vanzelf zeldzaam.

Titelpagina 'Cyfferinge', Bartjens 1744
Afb.1: Titelpagina 'Cyfferinge', Bartjens 1744.

Multiplicatie bij Bartjens
Afb.2: Multiplicatie bij Bartjens.

Het boek van meester Willem beleefde ruim 59 edities (periode 1604-1820). De UB Nijmegen bezit zes edities. De oudste stamt uit 1744, de jongste uit ca. 1820 (zie afbeelding 1 en 2). Aan het eind van de 18e eeuw verschijnen edities met het portret, in houtsnede, van meester Willem op 64-jarige leeftijd (zie afbeelding 3).

Portret Willem Bartjens
Afb.3: Portret Willem Bartjens.

Schoolrekenboeken

De Cyfferinge van Bartjens is lange tijd ongetwijfeld het beroemdste Nederlandse schoolrekenboekje geweest. Het was bovendien zo nauwkeurig, dat de uitgever het in 1784 aandurfde om een beloning uit loven van 1 gulden voor elke fout die in het boek van meester Willem zou worden gevonden. Een gulden in de 18e eeuw is vergelijkbaar met € 50 nu.

Maar er waren ook rekenboeken van andere schrijvers, zoals Inleydinge tot de cyfer-konst van de helaas onbekend gebleven 17e-eeuwse wiskundige Peeter La Court. Ook Johan Hendrik Swildens (1759-1809), hoogleraar te Franeker, besteedde in zijn Vaderlandsch A-B Boek voor de vaderlandsche jeugd (Amsterdam 1781) aandacht aan het rekenen.

Tafel van multiplicatie uit Peeter La Cour (Bruuseel 1750)
Afb.4: Tafel van multiplicatie uit Peeter La Cour (Bruuseel 1750).

Een rekenpagina uit het 'AB boek' van Swildens
Afb.5: Een rekenpagina uit het 'AB boek' van Swildens.

Volwassen

In het begin van de 19e eeuw wordt het rekenonderwijs merkbaar volwassener met de rekenmethode op wetenschappelijke basis van Jacob van Gelder (1765-1848), hoogleraar in de 'wis- en natuurkunde' in Leiden: Allereerste gronden der cijferkunst, dat minstens acht edities beleefde. De UB bezit er vijf drukken van en twee bijbehorende antwoordboekjes.

Robert Arpots, conservator