Zoek in de site...

De collectie Imitatione Christi: meer vragen dan antwoorden

Datum bericht: 1 maart 2013

Soms kom je in de UB een bijzondere collectie tegen die meer vragen oproept dan je kan beantwoorden. Zo is al lang bekend dat de UB een fors aantal edities bezit van de Imitatione Christi (Over de navolging van Christus) van Thomas à Kempis (ca. 1380-1472).

Kast 101

Naar men zegt, is de Imitatione Christi na de Bijbel het meest gedrukte, meest vertaalde en meest gelezen boek. Er schijnen meer dan 3000 verschillende edities van te bestaan.
Het klinkt vreemd, maar wij weten nog steeds niet hoeveel exemplaren van de Imitatione Christi de UB bezit. Gepensioneerde collega's zullen zich ongetwijfeld herinneren dat kast 101 op de 3e etage speciaal bestemd was voor edities van de Imitatione Christi. In totaal beslaat deze kast 16 strekkende meter, met gemiddeld 45 exemplaren per meter. Maar kast 101 stamt uit de jaren 1923-1940, en intussen zijn recentere aanwinsten verspreid op andere plekken in de collectie komen te staan.

Afb.1: Thomas à Kempis - Afb.2: Ex libris H.L.M. Willemse - Afb.3: Imitatio-uitgave uit Venetië 1488

Schenking

Ook is bekend dat een groot deel van deze bijzondere collectie geschonken is door H.L.M. Willemse, wiens ex libris al de door hem geschonken exemplaren siert. Het ex libris, waarvan de ontwerper onbekend is, toont een schrijvende monnik, het devies van Thomas à Kempis ("Ama nesciri") en de naam van de bezitter (afb.2).

Kast 101

Eigenlijk bestond altijd de indruk, dat zelfs de hele collectie Imitatione-drukken afkomstig was uit de schenking Willemse. Maar de collectie bevat veel meer exemplaren dan die door Willemse geschonken zijn. Ook andere schenkers, zoals Bernard Mensing, G.J.B. Blankenauw, Michael Schoengen, de weduwe J.R. van der Lans, hebben een substantieel steentje bijgedragen. Merkwaardig is dat het eerste geschonken exemplaar niet van Willemse afkomstig is, maar van Bernard Mensing. De schenking Willemse begint pas bij het 82e exemplaar. Kennelijk had de UB in 1923 al het idee om in kast 101 een collectie Imitatione-drukken te beginnen.

Notaris

Hendrik Leopold Marie Willemse werd op 2 september 1887 geboren in Naarden. Zijn vader, Cornelis Adriaan Willemse, was tot 1882 directeur van het post- en telegraafkantoor in Dongen, van 1882 tot 1891 vervulde hij dezelfde functie in Naarden, waarna hij hetzelfde beroep uitoefende in Hengelo. Op 13 juni 1911 verhuisde “candidaat notaris” Hendrik Willemse van Amersfoort naar Zwolle, waar hij in 1924 notaris werd. De 38-jarige Willemse trouwde op 1 februari 1927 in Leiden met Henriette Cornelia Maria Weebers (1897-1975). In 1958 verhuisde hij naar Nijmegen, waar hij heeft gewoond aan de Batavierenweg 104. Hij overleed op 13 juni 1966.
De herkomst van één exemplaar uit zijn verzameling luidt C.A. Willemse. Dat betekent dat ook zijn vader een liefhebber was van de Imitatione Christi.

Incunabelen

HLM Willemse - kleinste Imitatio - OD 101 d 48 - 7,25 cm, 325 p., 2,5 cm dikHet is niet bekend wanneer Willemse zijn verzameling Imitatione-drukken aan de UB heeft geschonken en evenmin is bekend uit hoeveel exemplaren die verzameling bestond. Een telling op schenkingsnummer (S.145.712 t/m S.145.983) lijkt te wijzen op 271 exemplaren (oude en moderne drukken).
Wel zeker is dat Willemse in 1966 twee incunabelen aan de UB heeft verkocht. Een Imitatio-uitgave uit Venetië 1488 (afb.3) en een uitgave van de volledige werken van Thomas à Kempis uit 1494.
De Imitatione-edities behoren niet tot de grote boeken. Integendeel, met een gemiddelde hoogte van 12 cm. behoren ze tot de zeer kleine boekjes. Het is bijna zeker dat het kleinste boek in de UB binnen de collectie Imitatio-edities is te vinden: een Keulse editie uit 1629, OD 101 d 48, 7 cm hoog en 2,5 cm dik, met 352 bladzijden (afb.4).

Werk aan de winkel

Kortom, zelfs met een zo overzichtelijke bijzondere collectie als die van de Imitatione-edities, moet nog heel wat voorwerk gedaan worden om zicht te krijgen op de verschillende herkomsten, de verschillende talen, de illustraties, de tekst-editeurs, landen en plaatsen van uitgave. Het devies van Thomas à Kempis in het ex libris van Willemse is vooralsnog in alle opzichten uitstekend van toepassing: "Houd ervan niet gekend te worden".

Update 24 maart 2017

Inmiddels zijn de Imitatione-edities gedrukt ná 1800 uit de reguliere collectie gehaald en bijeen geplaatst. Dit deel van de collectie bestaat uit 700 exemplaren.

Robert Arpots, conservator