Zoek in de site...

Van eenvoudig naar bijzonder ontwerp: de collectie uitgeversbanden

Datum bericht: 1 september 2014

Eind jaren vijftig kocht Karel Meeuwesse (1914-1991), hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan deze universiteit, een collectie Jugendstil boekbanden. De boeken werden waarschijnlijk meer vanwege hun inhoud verworven, overwegend Nederlandse romans, dan om hun zeer fraaie uiterlijk. Ze waren dan ook bestemd voor het toenmalige Instituut Nederlands en kregen de signatuur In.Ned* (in de UB spreken de oudgedienden nog altijd van "In.Ned-sterretje").

Collectie boekbanden Nederlandse Jugendstil In.Ned - UB Nijmegen
Collectie Nederlandse Jugendstil In.Ned

De collectie "spaghettibanden", zoals die door sommigen ietwat oneerbiedig werd genoemd, werd apart geplaatst en bijeengehouden. Ook dat laatste was iets uitzonderlijks. Bovendien kreeg de collectie een gedrukte catalogus: Th. van Koolwijk, Nederlandse boekkunst in de jaren 1890-1910, Nijmegen 1969. Het ging daarbij niet om de letterkundige inhoud van de boeken, maar om de ontwerpers van de boekbanden: 433 karakteristieke voorbeelden van Nederlandse Jugendstil, van belangrijke kunstenaars als Jan Toorop, Richard Roland Holst, Ludwig Wenckebach en H.P. Berlage.

Van blauwpapieren boekbandjes naar echte uitgeversbanden

De uitgeversband begint in de mode te komen aan het eind van de 18e eeuw. Tot die tijd kocht de klant in een boekwinkel geen boek zoals we dat nu in een moderne boekwinkel doen, maar een stapel gevouwen bedrukte vellen. Vervolgens bepaalde de klant zelf hoe het boek moest worden ingebonden: materiaalkeuze en wijze versiering lagen volledig in handen van de klant. Vandaar dat vóór 1830 (de tijd van het handgemaakte boek) binnen één en dezelfde editie geen enkele boekband gelijk is aan de andere.
Het is begonnen met eenvoudige blauwpapieren boekbandjes, die vaak door de eigenaar, na aankoop, vervangen werden door min of meer luxe, leren of perkamenten boekbanden. De vroege, eenvoudige uitgeversboekbanden zijn dan ook uiterst zeldzaam. Al snel krijgen de papieren uitgeversbanden een eenvoudige titel opgedrukt. De UB bezit van de vroegste uitgeversbanden gelukkig enkele exemplaren. Hoewel ze uitgeversbanden genoemd worden, zijn het in feite nog steeds eenvoudige handboekbanden.

De echte uitgeversband, machinaal en in grote oplage identiek gebonden, ontstaat in het tweede kwart van de 19e eeuw. Eerst eenvoudig gebonden, met weinig of geen versiering. Maar al snel beginnen de boekbinders met plaatstempels de boekbanden te bedrukken. Aanvankelijk nog blindbestempeld, maar al gauw ook verguld of met fraaie kleuren. De "kathedraalstijl" doet zijn intrede en de historiserende stijl. Er ontstaan in de tweede helft van de 19e eeuw enorme fabrieken, waar soms meer dan duizend medewerkers machinaal boeken inbinden. De drukkerij en boekbinderij van Alfred Mame in Tours is daar een voorbeeld van.

Boekband Boekbinder Alfred Mame, 19e eeuw
Boekbinder Alfred Mame, 19e eeuw

Architecten en kunstenaars

Tot ongeveer 1890 houden merkwaardigerwijs vooral architecten zich bezig met het ontwerp (lees: ontwerp van de versiering) van de boekband. Boekbanden zijn dan zelden gesigneerd, en als ze al gesigneerd zijn, is het maar de vraag of het de naam van de ontwerper betreft of van de stempel- of plaatsnijder. Na 1890 gaan kunstenaars zich bezighouden met het ontwerp van de boekband. De Jugendstil ontstaat, gevolgd door de Art Deco. De ontwerper signeert veel vaker de boekband, soms voluit (Jan Toorop), maar meestal met een monogram (RWP voor R.W.P. de Vries).

De collectie Jugendstilbanden van het Instituut Nederlands is uiteindelijk in 1987 officieel overgedragen aan de UB. Eerst nog opgesteld in een afgesloten deel van de Leeszaal, maar sinds enkele jaren op een extra beveiligde etage waar relatieve luchtvochtigheid en temperatuur aan strenge normen zijn gebonden.

Grote collecties uitgeversbanden in de UB

In een reguliere bibliotheekcollectie ontbreekt het natuurlijk ook niet aan uitgeversbanden. Alleen zijn die over het algemeen niet gekenmerkt als uitgeversband en ze zijn zeker niet ontsloten op ontwerper en/of boekbinder. Enkele jaren geleden is besloten alle bijzondere uitgeversbanden uit de reguliere collectie van de UB te halen en apart te plaatsen op de eerder genoemde etage. Er ontstonden twee grote collecties naast de collectie Jugendstilbanden: de collectie 20e-eeuwse uitgeversbanden, waaronder natuurlijk ook verschillende Jugendstilbanden, en de collectie 19e-eeuwse uitgeversbanden. Samen met de collectie die ooit aangekocht werd door prof. Meeuwesse, gaat het om 5104 bijzondere internationale boekbanden.

Collectie uitgeversbanden uit de 19e eeuw - UB Nijmegen
Collectie uitgeversbanden uit de 19e eeuw.

Collectie uitgeversbanden uit de 20e eeuw - UB Nijmegen
Collectie uitgeversbanden uit de  20e eeuw.

Door twee leden van het C-team zijn deze boekbanden voorzien van zuurvrije stroken waarop het etiket is geplakt. Daarnaast hebben zij de boekbanden ontsloten op type band (als het gaat om Jugendstil), op land, plaats, ontwerper en/of boekbinder, jaar en op herkomst. Een onderzoeker kan nu dus de vraag stellen: laat mij alle boekbanden van Ella Riemersma zien. Of: laat mij alle Duitse boekbanden zien uit de periode 1815-1848 (Biedermeierperiode).

Naast bovengenoemde collecties uitgeversbanden, zijn twee jaar geleden ook de Gedenkboeken uit de reguliere collectie gehaald en apart gezet en diepgaand ontsloten. De boekbanden om Gedenkboeken zijn ook uitgeversbanden. De versieringsstijlen wijken enigszins af van de rijke ontwerpen uit de 19e en 20e eeuw, maar ze zijn minstens zo bijzonder en vaak ook afkomstig van kunstenaars. Daarnaast zijn Gedenkboeken over het algemeen niet in de handel en daardoor tamelijk zeldzaam. Ook in dat opzicht verdienen Gedenkboeken, die een ongelooflijk rijke bron van lokale (bedrijfs)geschiedenis vormen, extra bescherming. Al met al bezit de UB Nijmegen een collectie van 6460 uitgeversbanden.

Gastconservator dr. Jan Storm van Leeuwen heeft met drie catalogi (totaal 309 blz.) en drie tentoonstellingen bekendheid gegeven aan de collectie uitgeversbanden van de UB:
- Kunstenaars, ontwerpers en boekbanden, Nijmegen 2010
- Banden zonder grenzen. Boekbanden uit Duitsland en Nederland, Nijmegen 2011
- Gedenken in feestkleed. Gedenkboeken 1899-2011, Nijmegen 2013

Onderzoek

Onderzoek naar uitgeversbanden is enorm in opkomst. Verschillende bibliotheken, wereldwijd, bouwen websites om zo hun uitgeversbanden bekendheid te geven. De website van de University of Atlanta is een prachtig voorbeeld van hoe het zou moeten. Elk jaar zijn er wel twee of drie congressen waar uitgeversbanden op het programma staan. Met name in Duitsland houden onderzoekers zich intensief bezig met uitgeversbanden (de definitie wordt zeer ruim gehanteerd). De Staatsbibliotheek Berlijn heeft begin 2014 een database opgezet waar iedere bibliotheek aan kan deelnemen. De UB Nijmegen is vorige week begonnen met het invoeren van de uitgeversbanden in deze database.

Het duurt nog even voor al onze uitgeversbanden op die wijze beschikbaar zijn, maar een begin is gemaakt, de database groeit dagelijks, is wereldwijd te raadplegen en het is bovendien een erg fraai voorbeeld van internationale samenwerking.

Uitgeversband uit 1925, ontwerp: André Vlaanderen (1881-1955)
Uitgeversband uit 1925, ontwerp: André Vlaanderen (1881-1955).

Uitgeversband uit 1901, ontwerp: J.G. Veldheer (1866-1954)
Uitgeversband uit 1901, ontwerp: J.G. Veldheer (1866-1954).

Robert Arpots, conservator