Zoek in de site...

Kaarten in oude drukken: nóg een verborgen collectie

Datum bericht: 1 februari 2015

Eén ding is zeker: de Nijmeegse universiteitsbibliotheek bezit een buitengewoon rijke collectie. Uitermate geschikt voor onderzoek en onderwijs. Doordat van 1923 tot ca. 1955 een zeer groot gedeelte van de collectie bijeen gebracht is door schenkingen, komt in beginsel elk onderwerp aan bod. Letterkunde, geschiedenis, exacte wetenschappen, klassieke talen, filosofie, taalkunde, natuurlijke historie, politiek, rechten, geneeskunde, bouwkunde. Onderwerpen die op zich weer onder te verdelen zijn in talloze subgroepen. De gedachte dat de UB Nijmegen een louter katholieke, theologische collectie oude drukken bezit, is dan ook onjuist.

Soms valt er plotseling een ‘verborgen’ extra onderdeel op binnen een categorie. In de jaren negentig waren dat de ‘portretten in oude drukken’. Nadat twee stagiaires de collectie oude drukken van het eerste tot het laatste boek hadden doorgenomen, beschikte de UB over een collectie van meer dan 10415 portretten. Ook landkaarten komen opvallend vaak voor in oude drukken. Als een oude druk minstens één kaart bevat, hoort in het illustratieveld in de catalogus de afkorting ‘krt’ te staan. Op mijn verzoek is een lijst uitgedraaid met alle beschrijvingen van oude drukken (gedrukt t/m 1800), met ‘krt’ in het illustratieveld. Dat werd een lijst met 692 nummers. De UB bezit dus een ‘verborgen’ collectie van ten minste 692 gegraveerde kaarten. Hoeveel het er in werkelijkheid zijn, is nog onbekend. Over die kaarten kan bovendien een aantal vragen gesteld worden: Over welke gebieden gaan de kaarten? Welke kaarten zijn handgekleurd? Wie zijn de tekenaars en de graveurs en de uitgevers? Hoe zijn de aantallen verdeeld over de verschillende eeuwen en over de verschillende plaatsen (landen) van uitgave?

Kaart van het Beloofde Land uit de Vorstermanbijbel (Antwerpen 1528)
Afb.1: Kaart van het Beloofde Land, uit de Vorstermanbijbel (Antwerpen 1528)

De oudste kaart in de UB is te vinden in de zogeheten ‘Vorstermanbijbel’, gedrukt in Antwerpen in 1528, en beslaat het gebied dat destijds ‘het land der belofte’ werd genoemd, nu beter bekend als het beloofde land (Exod. III, 8). Op de kaart ziet men Damascus, een van de oudste steden ter wereld. De Middellandse Zee heet dan nog ‘de groote zee’. Het gaat hier om een houtsnede. De kunstenaar is onbekend.

In veel oude drukken die de beschrijving van een stad als onderwerp hebben, komen kaarten voor van de regio waartoe de betreffende stad behoort alsook een plattegrond van de stad. In 1640 verscheen van de Leidse hoogleraar Marcus Zuerius Boxhorn (1612-1653) de beschrijving van Breda: Historia obsidionis Bredæ, et rerum. Drie exemplaren bezit de UB van Boxhorns boek, waarvan één op zogeheten ‘groot papier’ (wat neerkomt op een luxe, duurdere uitgave). Dit soort boeken doorbladeren, levert vaak een pijnlijke en teleurstellende ontdekking op: de kaarten zijn er veelal uitgesneden. De onderstaande kaart van het gebied rond Breda, hoofdstad van west-Brabant en van de Baronie Breda, komt nog slechts in een van de drie exemplaren voor. Let op de geografische plaatsing van noord en zuid:
Kaart van de baronie van Breda uit Boxhorn (Leiden 1640)
Afb.2: Kaart van de baronie van Breda, uit Boxhorn (Leiden 1640). Kopergravure. Graveur onbekend.

Ook reisbeschrijvingen bevatten veelal landkaarten en stadsplattegronden. Een van de vele reisbeschrijvingen in de collectie oude drukken is de Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grece, et du Levant (Amsterdam 1679), een reis in 1675 en 1676 gemaakt door Jacob Spon (1647-1685), een Franse arts en archeoloog en Sir George Wehler (1650-1723), een Britse plantkundige. Zij behoorden tot de eerste Europese deskundigen die de Griekse oudheden bezochten. Hun reisbeschrijving bleef tot ver in de 19e eeuw een belangrijk standaardwerk voor reizigers naar die streek. Met kopergravures van een nog onbekende graveur:

Kaart van de Griekse eilanden Delos met de Apollotempel uit Voyage d'Italie
Afb.3: Kaart van de Griekse eilanden Delos, met de Apollotempel. Uit Voyage d'Italie.

Een werkelijk fantastisch boek met de ietwat merkwaardige titel is: d'Onder-aardse weereld van de Duitse jezuïet en wetenschapper Athanasius Kircher (1602-1680), in 1682 verschenen te Amsterdam. Kircher beschrijft letterlijk de wereld onder het aardoppervlak. De zeeën en rivieren, de grotten, de vulkanen. Zo toont hij bijvoorbeeld een dwarsdoorsnede van de Vesuvius. Maar hij begint zijn boek met de beschrijving van de aarde en de plaats daarvan in het heelal. Naast een aantal kaarten bevat het boek dan ook een schitterende gravure van de zon:

De zon, uit A. Kircher. Kopergravure, waar Christoph Scheiner (1573-1650) aan meewerkte
Afb.4: De zon, uit A. Kircher. Kopergravure, waar Christoph Scheiner (1573-1650) aan meewerkte.

De Jezuïet Scheiner was de eerste die ontdekte dat zonnevlekken aan de evenaar sneller ronddraaien dan hoger of lager gelegen zonnevlekken.

Tenslotte een van de vele atlassen uit de collectie van de UB. Niet de ‘grijsgedraaide’ Grooten atlas van Blaeu, maar een handzamer exemplaar, te weten de Compleete zak-atlas van de zeventien Nederlandsche provincien, in december 1785 verschenen bij de Amsterdamse uitgevers Jan Barend Elwe en Dirk Langeveld. Hun atlas bevat 29 gegraveerde landkaarten, met de hand ingekleurd, en kostte 3 gulden en 15 stuivers. Hier twee details van de kaart van Gelderland:
Detail Gelderland - Dieren - uit Compleete zak-atlas van de zeventien Nederlandsche provincien - kopergravure
Afb.5: Detail van Gelderland, met middenin het dorpje Dieren. Kopergravure.

Detail Gelderland - Nijmegen - uit Compleete zak-atlas van de zeventien Nederlandsche provincien - kopergravure
Afb.6: Detail van Gelderland, met in het midden de stad Nijmegen. Kopergravure.

De UB bezit dus een aanzienlijke ‘verborgen’ landkaartencollectie binnen de collectie oude drukken. Het is niet bekend of aan elke beschrijving van een oude druk met minstens één kaart ook werkelijk het illustratieveld is ingevuld met de afkorting ‘krt’. Dat is op dit moment helaas de enige manier om oude drukken met kaarten te selecteren. Er valt, kortom, nog heel wat werk te verrichten.

Robert Arpots, conservator