Zoek in de site...

Het kruidboek van Dodonaeus

Datum bericht: 1 oktober 2014

Kruidboeken (lat.: herbaria) behoren altijd tot de topstukken van een bibliotheek. Ze zijn weliswaar vrijwel nooit onderwerp van onderzoek, maar ze trekken bij rondleidingen altijd de onverdeelde en enthousiaste aandacht van alle aanwezigen.

Het oudste kruidboek in de UB stamt uit 1484. Verspreid over de wereld zijn er nog slechts acht complete exemplaren bekend. Het is een uit het Latijn vertaald kruidboek, waarvan de auteur onbekend is. Het boek is gedrukt bij Jan Veldener in Leuven. Jan Veldener, geboren in Würzburg, is een buitengewoon interessante, vroege Vlaamse drukker, die zelf lettertypes ontwierp en die in Keulen en Brugge heeft samengewerkt met de befaamde Britse drukker William Caxton.

Houtsnede voorstellende 'Lievevrouwebedstro', een kruid om boze geesten op afstand te houden
Houtsnede, voorstellende 'Lievevrouwebedstro', een kruid om boze geesten op afstand te houden.

Maar verreweg het beroemdste kruidboek in de noordelijke en zuidelijke Nederlanden is het Cruydt-boeck van Rembertus Dodonaeus (1517-1585). De 1e druk verscheen in 1554. Dodonaeus, hoogleraar in Leiden, was in verschillende opzichten vernieuwend voor zijn vakgebied. Zo ordende hij als eerste de planten niet meer alfabetisch, maar volgens de fysiologische kenmerken. Van Dodonaeus bezit de UB overigens ook het zogeheten bloemenboek: Florum coronarium odoratarumque nonnullarum herbarum historia, dat in 1569 verscheen bij Christoffel Plantijn in Antwerpen.

Houtsnede voorstellende de tulp
Houtsnede, voorstellende de tulp.

Het Cruydt-boeck beleefde verschillende drukken (1554, 1563, 1608, 1618 en 1644). Naast de edities van 1608 en 1618 bezit de UB de uitgave van 1644 in twee exemplaren, waarvan hieronder het titelblad.

Titelblad van het Cruydt-boeck (editie 1644), handgekleurde kopergravure
Titelblad van het Cruydt-boeck (editie 1644), handgekleurde kopergravure.

Het ene exemplaar bevat bovendien handgekleurde houtsneden en is gebonden in een fraaie contemporaine rolstempelband. Beide Cruydt-boecken uit 1644 zijn een schenking aan de UB geweest tussen 1923 en 1925. Van het exemplaar met de gekleurde gravures is de eerste bezitter bekend: pastoor Hendrick Loeffs uit Velp, in 1649. Hendrick Jacobs Loeffs was van 1629-1670 pastoor in Velp (bij Grave). Het Cruydt-boeck wordt gesierd door 1450 houtsneden. Op het gegraveerde titelblad zijn de portretten te zien van Dodonaeus zelf en van Carolus Clusius (1526-1609), Vlaams botanicus en hoogleraar te Leiden. Clusius speelde een rol bij de verspreiding van de aardappel en de tulp in Europa en hij vertaalde het Cruydt-boeck van Dodonaeus in het Frans.

Houtsnede van de Braziliaanse peper
Houtsnede van de Braziliaanse peper.

De UB bezit overigens ook de kruidboeken van Philip Miller (1691-1771), Martinus Houttuyn (1720-1798) en Martin Schwencke (1707-1785). Maar het werkelijke topstuk is en blijft het Cruydt-boeck van Rembertus Dodonaeus. Het kruidboek uit 1484 en het bloemenboek van Dodonaeus zijn digitaal beschikbaar.

Robert Arpots, conservator