Zoek in de site...

Prenten, prenten en nog eens prenten: de Historie van beide Testamenten

Datum bericht: 1 november 2015

Het mag intussen wel als bekend worden beschouwd, dat de collectie van de UB in het algemeen en de Bijzondere Collecties in het bijzonder, tussen 1923 en 1975 voornamelijk zijn gegroeid door schenkingen. De hoeveelheid schenkingen was zó groot, dat de verwerking daarvan voor de eerste bibliothecarissen een fors probleem was: er was simpelweg een tekort aan menskracht om de enorme voorraad binnen afzienbare tijd te verwerken. Die vroege schenkers verdienen het om af en toe in het zonnetje gezet te worden.

Graveerklus

Veel van de aan de UB geschonken oude drukken zouden, gezien de prachtige inhoud en zeker ook de prijs, in het programma Tussen Kunst en Kitsch niet misstaan. Het blijft verbazingwekkend welke kostbare boeken de UB in de eerste decennia van haar bestaan door schenking heeft verworven. Boeken die, gezien het krappe budget voor de aankoop van oude drukken, vandaag de dag niet eens in aanmerking zouden komen voor aankoop.

Een letterlijk fraai voorbeeld is "Histoire les plus remarquables de l'Ancien et du Nouveau Testament", uitgegeven te Amsterdam bij de partners Johannes Covens en Cornelis Mortier in 1732. Het boek bevat 61 kopergravures van het formaat 32x42 cm, 30 gravures van het formaat 12x15 cm en twee gegraveerde landkaarten, 40x46 cm. Zestig van de gravures zijn van Jan Luyken (1649-1712). Men kan alleen in stille bewondering kijken naar en genieten van de enorme graveerarbeid die door Luyken in vele maanden moet zijn verzet:

Jan Luyken - Adam in het paradijs - de toren van Babel - de Verkondiging en de kruisiging

De bovenstaande afbeeldingen tonen slechts details van de dubbelpagina-grote gravures: Adam in het paradijs, de toren van Babel, de Verkondiging en de kruisiging.

Puissant rijk

Boeken gedrukt vóór 1800 waren voor de tijdgenoten over het algemeen al tamelijk prijzig. Maar het boek van Jan Luyken kan in 1732 toch louter en alleen door puissant rijke lieden zijn verworven. Hoe komt dan zo'n schenking in de pas opgerichte Nijmeegse universiteitsbibliotheek? Dat zal helaas voor altijd onbekend blijven. Er is in het boek zelf geen enkele aantekening die iets onthult over de schenker. Bekend zijn alleen het schenkingsnummer, S.33.422, en de signatuur, OD 14 a 17. Beide duiden op een schenking in 1923.

Eerste decennia

Onze UB bezit overigens nog een tweede exemplaar van dit kostbare werk. Merkwaardigerwijs bevat het boek geen tekst, maar alleen de gravures van Jan Luyken. En niet 61, maar 62. Dit tweede exemplaar is overigens een aankoop (A.15.119, signatuur OD 46 a 6). Wie de jaarverslagen van de UB uit die beginjaren gelezen heeft, weet dat het boekenbudget van de eerste bibliothecarissen bijzonder krap was en dat deze aankoop daarom tamelijk verbazingwekkend is. Jammer genoeg ontbreekt ook hier elk gegeven over herkomst of prijs.

Husk Bindery

Van eenzelfde fraai en prijzig kaliber is "Historie des Ouden en Nieuwen Testaments", in twee delen uitgegeven bij Pieter (I) Mortier te Amsterdam in 1700.

boekbanden Amsterdamse Husk Bindery

Hier is sprake van maar liefst 400 kopergravures (35,5x23 cm) van verschillende tekenaars, zoals Abraham de Blois (1679-1717) en verschillende graveurs, zoals Jan Goeree (1670-1731). Maar ook hier 28 gravures van Jan Luyken.
Beide delen zijn bijzonder fraai gebonden in kalfsperkamenten folianten (462x313 mm) met acht ribben, tweekleurige kapitaalbandjes (oranje en blauw), rood bespikkelde sneden en met vergulde decoratie op rug en platten. Onze gastconservator, Jan Storm van Leeuwen, deelt mee, dat de banden afkomstig zijn uit de Amsterdamse Husk Bindery, werkzaam ca.1702-1737. Op de band vinden we onder andere stempel A (midden op het voor- en achterplat gestempeld en rechts groot afgebeeld) en stempel 42 (het kroontje in de hoeken). Meer informatie in zijn boek "Dutch decorated bookbinding in the eighteenth century", dl.1, p.309-317.
Van dit exemplaar is de herkomst wel bekend: beide banden zijn afkomstig uit de voormalige bibliotheek van het Canisius College. Het is zelfs een gelukkig weerzien, omdat ik, blijkens het handschrift van de signatuur (OD 248 a 22), de banden in 1982 zelf heb geplaatst.

Anonieme kopie

Het derde exemplaar in dit genre is boek- én kunsthistorisch historisch gezien erg interessant, want hier zijn de 400 gravures, 22 jaar later, anoniem gekopieerd uit de prachtuitgave van Pieter Mortier. Ze zijn te vinden in "Historie des ouden en nieuwen Testaments", in 1722 te Amsterdam uitgegeven door de tijdelijke partners Antoni Schoonenburg, Pieter Visser, Evert en Jan Visscher en Gerard onder de Linden. Signatuur OD 268 b 31:

prenten uit Historie des ouden en nieuwen Testaments

De herkomst van dit exemplaar is de voormalige kloosterbibliotheek van de redemptoristen in Wittem (aankoop), waar het overigens ressorteerde onder de verboden boeken. Helaas betreft het, zoals het in de jaren tachtig niet ongebruikelijk was, een vervangend exemplaar. De herkomst van het oorspronkelijke, geschonken exemplaar, is daarmee voorgoed verloren gegaan.

De Jan Luyken-editie met 62 gravures is bladerbaar beschikbaar!

En hier Dl.1 en Dl.2 van de editie met de anonieme Luyken-kopieën.

Robert Arpots, conservator