Zoek in de site...

Tooneel der beroemder hertogen

Datum bericht: 1 oktober 2015

Het kan niet vaak genoeg gezegd worden: de Bijzondere Collecties van onze UB zijn van hoog niveau. De daartoe behorende boeken en de onderdelen van die boeken lenen zich bij uitstek voor onderwijs en onderzoek. Van handschriften en incunabelen tot aan prachtige moderne uitgeversbanden en gedenkboeken en van houtsneden en kopergravures tot aan litho's en staalgravures. Vrijwel alle aspecten van de boekgeschiedenis komen daarbij aan bod. Bijna alle aspecten, want de UB bezit (nog) geen blokboeken. En het gaat om fantastisch bronnenmateriaal. De meeste onderzoekers kunnen in de UB Nijmegen dus hun hart ophalen.

Een van de ca. 51.000 boeiende boeken is de 637 pagina's tellende foliant "Tooneel der beroemder hertogen princen graven ende krygshelden" van de Delftenaar Nicolaes de Clerck. Het boek verscheen bij De Clerck zelf, in 1617.

Een veelzijdig auteur

Over Nicolaes de Clerck is merkwaardigerwijs vrijwel niets te vinden. Op het Internet staat ook niet méér dan wat er al sinds 1888 in het Biographisch Woordenboek van J.G. Frederiks en F.J. van den Branden werd vermeld; en dat was al bijna niets. Vreemd, want met drie dikke pillen en medewerking aan twee belangrijke boeken van anderen, was hij toch redelijk productief.

Nicolaes de Clerck was niet alleen historicus, maar ook boekbinder, uitgever, graveur en kalligraaf. Hij overleed in Delft op 26 september 1623. Voor zover bekend bestaat er van hem geen portret.

Tooneel der beroemder hertogen princen graven ende krygshelden van de Delftenaar Nicolaes de Clerck

Vadertje Tijd

Het boek bevat naast een gegraveerd titelblad, 82 door De Clerck gegraveerde portretten.
Het gegraveerd titelblad toont overigens achttien wapens en de allegorische afbeelding van Vadertje tijd en Vrouwe Geschiedenis.

Het boek kent vreemd genoeg geen inleiding of voorwoord. Het bevat alleen een lijst van de dertig auteurs die als bron zijn gebruikt. En een 44-regelig drempeldicht van ene A.S. (rijmschema aabbccdd enz.). In het boek beschrijft De Clerck 82 belangrijke historische personen. Slechts drie beschrijvingen en portretten betreffen vrouwen: Jacoba van Beieren, Maria van Bourgondië en Jeanne d'Arc.

portretten in Tooneel der beroemder hertogen princen graven ende krygshelden - Nicolaes de Clerck

Van dit boek zijn in het GGC 15 exemplaren bekend. Het gemeentearchief Dordrecht bezit ook een exemplaar. En ook nu weer rijst de vraag: als de oplage gemiddeld 300 exemplaren bedroeg, waar zijn dan al die andere exemplaren gebleven?

Geschonken

De foliant is een geschenk geweest van de weduwe Snickers-de Bruijn te Rotterdam, waarschijnlijk in 1923. Het betreft Maria Anna Jeanette de Bruijn (1861-1938). Zij trouwde op 7 juni 1888 met Josephus Marie Snickers (1851-1918). Jos Snickers was architect van beroep. Hij werkte bij het architectenbureau "Gebr. Margry en Snickers" (huidige naam: MAS), dat het oudste architectenbureau van Nederland is (150 jaar in maart 2015). Jos Snickers ontwierp samen met de gebroeders Magry onder meer de neogotische Heilige Maria Magdalenakerk in Goes.

schenking door de weduwe Snickers-de Bruijn te Rotterdam aan UB Nijmegen

In 1936 startte de weduwe Snickers de Stichting Snickers-de Bruijn, met als doel "het steunen, bevorderen en uitbreiden van het Rooms Katholieke Bewaarschoolonderwijs in Rotterdam". De stichting bestaat nog steeds. De weduwe Snickers-de Bruijn schonk de UB Nijmegen ook andere boeken, waaronder, voor zover op dit moment bekend, vijf oude drukken.

De spitselband

De boekband (37x19x5 cm) is een contemporaine spitselband, en dat betekent ipso facto dat het gaat om een perkamenten boekband over kartonnen platkernen. De bindingen, die bij een spitselband zichtbaar door de kneep gaan, zijn van wit leer. Volgens Constant Lem, die spitselbanden onderzoekt, duidt dat op een Belgische boekbinder. Van de groene, zijden sluitlinten zijn helaas alleen nog kleine resten over. De kapitaalbandjes zijn tweekleurig: lichtblauw en lichtgeel. Naar alle waarschijnlijkheid is het garen van de kapitaalbandjes, in de bijna 400 jaar dat het boek bestaat, behoorlijk verkleurd. De oorspronkelijke kleuren zijn waarschijnlijk blauw en oranje geweest.

portretten in Tooneel der beroemder hertogen princen graven ende krygshelden - Nicolaes de Clerck-2

Maculatuur

Na bijna 400 jaar is het niet vreemd dat de beide dekbladen los van de boekband zijn geraakt. Jammer, maar juist daardoor is nu de maculatuur goed te zien en te onderzoeken: dertien perkamenten stroken (25x25 mm) met middeleeuws handschrift. Van de stroken in de voorste kneep is de tekst afkomstig uit psalm 29 ("sanguine m[eo, dum descendo in co]rruptionem") en uit psalm 31 ("tibi feci, et [injustitiam meam non a]bscondi"). De stroken in de achterste kneep bevatten stukken tekst uit psalm 67 ("faciendi; et [Domini, Domini exitus] mortis. [Verumtamen Deus con]fringet capi[ta]"). Het is niet ondenkbaar dat de stroken afkomstig zijn uit een in de 17e eeuw afgedankte handgeschreven middeleeuwse bijbel.

Het boek bevat wel een nawoord met, vermoedelijk, het understatement van 1617. De auteur (en graveur van alle portretten) biedt namelijk zijn boek als volgt aan: "Ontfangt dan, beminde leser, onsen geringen arbeyt".
Nicolaes de Clercks boek is bladerbaar beschikbaar!

Robert Arpots, conservator