Winnaar 2011

Winnaar van de essaywedstrijd 2011 ‘Natuur langs de snelweg' is Thomas van Goethem.

Leve de natuur, hier loopt een weg

Thomas van Goethem

Optrekken, eventjes versnellen, dan weer remmen en opnieuw stilstaan. Over de radio volgt de mededeling dat het tussen Veenendaal en Bunnik over meer dan tien kilometer langzaam rijden is. Ik kijk naar de weg voor mij en naar de wereld die hij doorsnijdt. Aan mijn rechterkant zie ik een brede strook omgewerkte grond, waar de A12 verbreed zal worden; iets verderop groeit armetierig dennenbos. Wegen en natuur, gaat dat wel samen? Hierover nadenkend, met de voet afwisselend op de rem en het gaspedaal, schieten me al gauw twee herinneringen te binnen.

De eerste is de excursie naar Terschelling voor mijn studie biologie. Voor een dagtocht naar de Boschplaat stapten we op de fiets. De route zou ons snel en comfortabel naar de plaats van bestemming brengen, zo leek het op de kaart - langs de Derk Hoekstrastuifdijk naar de derde slenk. Niets was minder waar. We stuiterden van links naar rechts op het smalle weggetje onderlangs de stuifdijk, zodat nog dezelfde dag het pad werd omgedoopt tot het abortuspad. Maar fietsend, met links van ons het duinlandschap en rechts de uitgestrekte kwelder, besefte ik dat dit een van de meest indrukwekkende wegen was die ik ooit zou leren kennen. De barre tocht over het abortuspad leidde me rechtstreeks naar een diepe liefde voor de unieke natuur van Terschelling.

Voor de tweede herinnering moeten we verder terug in de tijd. Als kleine jongen maakten we tijdens een vakantie een ontdekkingstocht met de auto over de kronkelende wegen van Schotland. Ze fungeerden als een gids die ons leidde door een gebied dat bezaaid leek met meren. De mooiste vergezichten en nieuwe landschappen doemden op en dwongen ons om zo nu en dan een stop te maken, louter en alleen om ons te verwonderen over wat we zagen. Hoe kleiner en kronkeliger de wegen, hoe grootser de uitzichten.

Als ecoloog is het versnipperende effect van wegen op het landschap mij zeker niet vreemd. Onwillekeurig verbaast het me dan ook dat ik de combinatie van wegen en natuur niet zonder meer diskwalificeer. Integendeel, de weg kan juist een leidraad zijn. Het concept van de weg als gids door de natuur, dat spreekt mij aan. Een weg kan mensen kennis laten maken met de natuur en het landschap. Helaas gaat het in het huidige maatschappelijk debat over de relatie tussen natuur en de weg weinig over de idyllische wegen zoals eerder genoemd. De weg is niet een doel op zich, maar slechts een middel en is alleen in die functie onderwerp van gesprek; de snelweg van de haastige automobilist. Wegen zijn niet meer dan abstracte objecten in het landschap. De hoogopstaande vangrails, de geluidsmuren en bomen in lange lanen, zij zorgen ervoor dat de automobilist zich continue in een tunnel begeeft, afgesloten van de wereld daaromheen. De weg als gids door het landschap valt hier moeilijk mee te rijmen.

Om te onderzoeken of de snelweg ook als gids door de natuur kan functioneren wil ik een klein gedachte-experiment uitvoeren. Veiligheidsvoorschriften en zaken van meer praktische aard laat ik buiten beschouwing en het kan daarom wat merkwaardig aandoen. De centrale vraag in dit experiment is hóe de verbondenheid van de weggebruiker met natuur en landschap te vergroten. De casus kan op verschillende manieren worden uitgevoerd. We focussen op drie thema's: het ervaren, het begrijpen en het delen van de omringende natuur en landschap.

Om als weggebruiker de omgeving te kunnen ervaren zou ik de mentale en soms ook fysieke tunnel die de snelweg is, willen afbreken. Verwijder de vangrails, beplant de middenberm met groen, en zorg voor voldoende ruimte langs de weg zodat de landschappen vanuit de auto bekeken en ervaren kunnen worden. Verbind de snelweg met natuur en landschap; laat deze er een onderdeel van worden. Om de mentale tunnel af te breken wil ik ook pleiten voor meer auto's zonder dak. De tijd van de stilte in de auto, slechts onderbroken door een kakelende radiopresentator, moet voorbij zijn. De wind moet door de haren, de koeien in de wei gehoord, en de natuur moet worden geroken.

Om meer begrip te krijgen van de omgeving zijn langs diverse wegen in Nederland informatieborden geplaatst, grote borden die de bijzondere kwaliteiten van de streek weergeven, veelal natuur- en cultuurhistorische waarden. Het is een begin, maar deze ontwikkeling zou nog verder kunnen worden doorgevoerd. De zwoele stem van de Tomtom zou, naast het geven van routegegevens, ook kunnen wijzen op de eeuwenoude eik langs de kant van de weg of het oorspronkelijke landgebruik in de streek. Het vergaren van kennis over natuur en landschap leidt tot een grotere waardering ervan.

Natuur ervaren en begrijpen is vaak ook natuur delen. Zo heb ik het reizen met de bus altijd als zeer prettig ervaren. Tijdens de reis heb je dan niet alleen de tijd om de natuur rustig te beleven, maar ook het gezelschap om deze ervaring te delen. Kennis aangereikt door de chauffeur kan ervoor zorgen dat je in gesprek komt met medepassagiers. De verbondenheid met natuur en landschap kan worden vergroot door het delen van ervaringen en kennis. De bus kan op zo'n manier dienen als sociale ontmoetingsplaats, waar mensen genieten van en nadenken over natuur en landschap.

Stelt u zich dus een bus voor zonder kap, rijdend op een weg met een groene middenberm en weidse uitzichten aan de andere kant, vol met mensen die hun ervaringen en kennis over natuur en landschap met elkaar uitwisselen. Soms neemt de chauffeur het woord om als gids van de weg zijn kennis met de inzittenden te delen. Dit is een gechargeerd en bijna absurd beeld, maar niet onvoorstelbaar. De huidige scheiding tussen weg en natuur is niet nodig. Mijn ideaal is een weg die niet alleen A met B verbindt, maar ook een verbinding maakt met het omringende landschap. Door natuur te ervaren en te begrijpen en dat te delen met elkaar, kunnen mensen zich verbonden voelen met die natuur.


lauwerkrans