Impressie: Katholieken op het Binnenhof

In afwachting van de nieuwe Impressie (2020-26) blikken we terug op de meest spraakmakende artikelen uit het verleden. De tweede bijdrage die we graag opnieuw onder de aandacht willen brengen betreft het onderzoeksproject "Katholieken op het Binnenhof" dat vorig jaar van start is gegaan.

Een van de twee inhoudelijke speerpunten van het KDC is het onderzoek naar politieke vernieuwing. Dit thema begint dicht bij huis in een project waarbij nieuw zicht ontstaat op de manier waarop katholieken in Nederland toegang tot de macht hebben verworven. Drie historici lichten het belang van dit onderzoek toe.

Tekst: Patrick van Schie, Ron de Jong en Alexander van Kessel | Foto's: collectie KDC

Op de foto: Congres bij gelegenheid van het tweede lustrum van de KVP te Utrecht. Vooraan staan Jo Cals, kardinaal Alfrink, Louis Beel, Herman Witte en A.C. de Bruijn (1956).

Een hiaat in de politieke geschiedenis

Historici en politicologen hebben de afgelopen twintig jaar volop belangstelling gehad voor diverse politieke partijen en stromingen die in de Nederlandse politieke geschiedenis vanaf 1870 een rol hebben gespeeld. Dit geldt in het bijzonder voor de antirevolutionairen en socialisten van verschillende schakering, maar tevens voor tal van kleine partijen. Sommige van die publicaties raken aan alle aspecten van het politieke ‘bedrijf’, in andere ligt de nadruk op de ontwikkeling van de organisatie en de ideologie. Dat laatste geldt ook voor de geschiedenis van de partij die tussen 1918 en 1980 in het centrum van de politieke macht stond: de katholieke: het imposante tweeluik van J.A. Bornewasser over de geschiedenis van de Katholieke Volkspartij liet het optreden van haar vertegenwoordigers in de Staten-Generaal goeddeels onbesproken. Toch waren het haar vertegenwoordigers op het Binnenhof die de katholieke partij (tijdens het interbellum de RK Staatspartij, daarna als de KVP) tot zo’n bepalende factor maakten in de Nederlandse politiek van de twintigste eeuw.

Haar status als doorgaans de grootste fractie (tussen 1918 en 1971 was zij slechts van 1952-1959 niet de grootste) en haar programmatische middenpositie maakte haar onmisbaar voor coalitievorming. Na 1939, toen de uitsluiting van de sociaaldemocraten van regeringsdeelname werd beëindigd, benutten de katholieken hun centrumpositie ten volle. De ene keer reageerde de KVP met links (de PvdA), de andere keer met rechts (de VVD). Het leidde vooral aan de linkerzijde tot ergernis en frustratie.

Hoe kwam deze politieke machtspositie van de katholieken – die zichzelf tot ver in de twintigste eeuw als een achtergestelde minderheid in eigen land zagen – tot stand? Waarom werd aan het einde van de negentiende eeuw eigenlijk gekozen voor fractie- en partijvorming op basis van het katholieke geloof? Hoe behielden de katholieken decennialang hun riante positie? Hoe manifesteerde de katholieke machtspositie zich in de hoogtijdagen van het rijke roomse leven? Vanaf het midden van de jaren zestig viel de katholieke zuil uiteen. Als gevolg daarvan werd de positie van de KVP ondergraven. Hoe gingen de katholieke politici daarmee om?

Over de afbeelding: Affiche voor de Tweede Kamerverkiezing van 12 maart 1959.

Eenheidsstreven

Duidelijk is dat eenheid in eigen kring steeds een belangrijk streven was. Hoe slaagde de politieke top erin om de sociaaleconomisch nogal heterogene katholieke achterban, die via de Kamerfracties werd vertegenwoordigd op het Binnenhof, bijeen te houden? Waaruit bestond eigenlijk die zo gekoesterde katholieke eenheid? Wat bond de katholieke politici, anders dan hun gedeelde geloof? Gold dat eenheidsstreven specifieke beleidsterreinen (bijvoorbeeld onderwijs en godsdienstvrijheid), of strekte dat zich naar meer terreinen uit? Wat was anders gezegd de kern waarop er eenheid diende te zijn en waar was verscheidenheid mogelijk (of zelfs wenselijk)? Verschoven de inhoud en de mate van deze wenselijk geachte eenheid zich in de loop der tijd? Vond er een uitbreiding van de katholieke agenda plaats? Intervenieerde het kerkelijk gezag (uitgeoefend door de Nederlandse bisschoppen, maar ook door de Heilige Stoel) ook in de activiteiten van de katholieken op het Binnenhof? Hoe werd de katholieke eenheid bezien door andere partijen?

Het streven naar politieke eenheid leverde grote uitdagingen op vanwege de grote verscheidenheid in de sociale en regionale achtergronden en economische posities van de achterban. Leidende katholieke politici moesten dan ook vaak ‘het onverzoenlijke verzoenen’. Het hielp dat het streven naar katholieke eenheid in politicis tot in de jaren zestig sterk werd gesteund door de kerkelijke autoriteiten. Dat samenspel tussen kerkelijke en politieke leiding was niet zonder succes, gezien de grote mate van politieke orthodoxie onder de katholieke kiezers. Die ondersteuning door en invloed van de clerus op de politieke koers van de KVP zal dan ook in de analyse worden betrokken; evenals – daar waar relevant – de geestverwante pers en maatschappelijke organisaties.

Het fenomeen ‘katholieke politiek’ had een belangrijke culturele kant, die bij het onderzoek zal worden betrokken. Bestond er een ‘katholieke manier van politiek bedrijven’ en wat hield deze dan in? Hoe zagen de katholieken dit zelf en hoe zagen anderen het? Hoe waardeerden katholieke politici hun partijpolitieke positie in Nederland? Hoe stelden zij zich op tegenover andere partijen/stromingen? Hoe gingen zij om met het antipapisme van de protestants-christelijke partners of het (vermeende) antireligieuze karakter van de liberalen en de sociaaldemocraten?

Op de foto: Onderonsje tijdens het KVP-congres met Jos Gielen, Marga Klompé, Jan de Quay, Theo Bot en Cor Kleisterlee (1960).

Opzet van het boek

Het boek zal sterk parlementair-historisch van aard zijn. Parlementaire verslagen en stukken van de afgelopen twee eeuwen zullen een omvangrijke maar voorname bron vormen. Het onderzoek zal zich richten op de inbreng bij belangrijke thema’s van het moment: kiesrecht, schoolstrijd, sociale kwestie, sociaaleconomische ordening, de rol van godsdienst in de samenleving en in het staatkundig leven. Welke kwesties waren ideologisch zodanig essentieel dat afwijkend stemgedrag uitgesloten was? En op welke – voor de katholieke zaak blijkbaar minder belangrijke – thema’s werden de teugels gevierd?

Het politieke katholicisme in Nederland ontwikkelde zich niet in een isolement. In ons omringende landen, met name in Duitsland en België, bestonden eveneens katholieke partijen, die soms een voorbeeldfunctie vervulden voor de Nederlandse katholieken. De auteurs ambiëren daarom ook in te gaan op relevante transnationale ontwikkelingen en op de positie van de katholieken in de fusiepartij van het CDA na 1977.

Op de foto: KVP-fractie in de Tweede Kamer (1969)

Dit artikel is eerder verschenen in Impressie 2019-24. U vindt alle voorgaande edities digitaal terug op deze pagina.

Impressie thuis ontvangen? Stuur een mail naar info@kdc.ru.nl en we sturen u tweemaal per jaar een exemplaar toe, volledig kosteloos.